Iets meer dan een maand na het helikopterongeval waarbij president Raisi om het leven kwam, kiest Iran een nieuwe president. Het klerikaal bestuur van het land heeft 6 kandidaten geselecteerd die het tegen elkaar mogen opnemen. Er is geen echte topfavoriet, dus de uitkomst is verre van zeker. Kan de nieuwe president een nieuwe wind doen waaien door Iran? Of is het opnieuw meer van hetzelfde?
Hartchirurg, martelaar of "beruchte mensenrechtenschender": Iran kiest nieuwe president
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
De selectie van kandidaten die mogen deelnemen aan de verkiezingen in Iran, wordt gemaakt door de Raad der Hoeders, het hoogste orgaan binnen Iran. De Raad bestaat uit een groep gelovigen en juristen, aangesteld door de geestelijke leider ayatollah Khamenei. Net zoals bij de vorige verkiezingen sluit de Raad alle vrouwen uit van de verkiezingen, en mogen ook kandidaten die oproepen tot radicale verandering niet deelnemen.
Op grote veranderingen na de verkiezingen moeten de Iraniërs dus niet hopen. Een nieuwe wind is misschien wel nog mogelijk, want er stelden zich wel enkele opvallende figuren kandidaat om Raisi op te volgen.
Van hartchirurg tot burgemeester
Er zijn deze verkiezingen geen duidelijke koplopers, maar volgens analisten maakt de 62-jarige Mohammad Bagher Qalibaf wel het meeste kans. Hij is de voormalig burgemeester van de hoofdstad Teheran en heeft een hogere rang dan alle andere kandidaten. Qalibaf heeft een rol gespeeld bij de gewelddadige aanpak van studentenprotesten in 1999 en 2003. Studenten demonstreerden toen tegen verschillende kwesties als inperking van politieke vrijheid en mensenrechten, tot de protesten hardhandig werden neergeslagen door de autoriteiten.
Hij wordt uitgedaagd door Alireza Zakani, de huidige burgemeester van Teheran. Zakani deed ook al eens mee in 2021, maar trok zich toen terug en sprak steun uit voor Raisi. Hij is een erg conservatieve kandidaat: Zakani gelooft dat Iran op zijn eentje de internationale sancties kan omzeilen, wil de olie-industrie van het land een boost geven en belooft gratis gezondheidszorg voor vrouwen en ouderen.
Een andere kandidaat is Mostafa Pourmohammadi, de enige sjiitische geestelijke in de verkiezingen. Hij diende al als minister van Justitie, maar is door de Verenigde Staten vooral gekend als "beruchte mensenrechtenschender". In 1988 speelde hij een sleutelrol bij de massa-executie van duizenden politieke gevangenen in de beruchte Evin-gevangenis in Teheran, waar politieke tegenstanders worden gevangengezet en - volgens berichten - ook worden gemarteld.
De 58-jarige Saeed Jalili is in Iran vooral bekend als "De Levende Martelaar". Hij kreeg die bijnaam nadat hij een been verloren had in de oorlog met Irak in de jaren 80. Jalili was ook verantwoordelijk voor de nucleaire onderhandelingen tussen Iran en het Westen, maar heeft daar geen al te goede indruk nagelaten. "Verbijsterend ondoorzichtig", zo omschreef CIA-directeur Bill Burns de man.
Huidig vicepresident Ghazizadeh Hashemi doet ook een gooi naar het presidentschap. Dat deed hij al eens eerder, in 2021, maar eindigde toen met 1 miljoen stemmen op de laatste plaats. Hij wil vooral het beleid van president Raisi voortzetten.
De laatste kandidaat is Masoud Pezeshkian, een 69-jarige hartchirurg, en de enige hervormingsgezinde kandidaat. Hij wil de nucleaire onderhandelingen met het Westen opnieuw opstarten en vindt dat Iran zich open moet stellen naar de rest van de wereld. Volgens analisten kan een grote opkomst bij de verkiezingen in zijn voordeel werken, maar de kans dat dat gebeurt, lijkt klein. De bevolking is sceptisch dat alle economische en sociale problemen door de politiek opgelost kunnen worden.
Nieuwe wind?
In het Iraanse politieke systeem heeft de president relatief weinig macht. Het is vooral de hoogste leider van de Islamitische Republiek, ayatollah Ali Khamenei, die er de plak zwaait. Hij heeft zowel directe als indirecte controle over alle onderdelen van de overheid, het leger en de media.
"Al kan de president wel op een andere manier zijn stempel drukken", vertelt Paul Aarts, docent politieke wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. "Zo heeft die wel een zekere ruimte om te manoeuvreren, en om zaken anders aan te pakken dan zijn voorgangers. In het verleden heeft Iran al verschillende hervormingsgezinde presidenten gehad. Op hun deelterreinen maakten ze een groot verschil, ook al worden de grote lijnen nog altijd uitgetekend door de ayatollah."
Iran zal dus niet plots een volledig andere koers gaan varen. "Een plotse U-bocht in beleid? Dat is ondenkbaar", zegt Aarts. Al is een nieuwe wind misschien wel mogelijk. "De Raad der Hoeders, die beslist welke kandidaten mogen deelnemen aan de verkiezingen, is het meest ondemocratische orgaan dat je je kan voorstellen. Ze oordelen of kandidaten mogen deelnemen aan de hand van criteria die diffuus en niet expliciet zijn. Des te opvallender is het dus dat Masoud Pezeshkian, de enige hervormingsgezinde kandidaat, wel door die selectie is gekomen."
Maar zelfs Pezeshkian zal het systeem niet onherkenbaar veranderen. "Alle kandidaten zijn te veel een onderdeel van het bestaande politieke systeem om het fundamenteel te kunnen veranderen", concludeert hij.
