Ministers van de 27 landen van de Europese Unie 'onderhandelen' vandaag een eerste keer met een delegatie uit Oekraïne en Moldavië over de toetreding van beide landen tot de Europese Unie. Ze dienden enkele dagen na de Russische invasie in Oekraïne in 2022 hun aanvraag om lid te worden van de Europese Unie in. Dat er 2 jaar later al onderhandelingen beginnen, is ongewoon snel. Of Oekraïne en Moldavië ook snel echt EU-lid zullen worden, is moeilijk te voorspellen.
Een historische dag: vandaag beginnen de onderhandelingen met Oekraïne en Moldavië over toetreding tot de Europese Unie
Rob Heirbaut
Gepubliceerd:
Wat gebeurt er precies vandaag?
In december vorig jaar hebben de Europese regeringsleiders het licht voor de onderhandelingen op groen gezet (de beruchte vergadering waar de Hongaarse premier Orban even de zaal verliet zodat de anderen konden beslissen). Vandaag is het dan zover: de onderhandelingen beginnen echt. Om 15.30 uur met Oekraïne, en daarna om 18 uur met Moldavië.
Het worden allebei eerder ceremoniële momenten met speeches. Minister van Buitenlandse Zaken Hadja Lahbib (MR) zal namens het Belgische voorzitterschap de vergadering voorzitten, en het woord voeren voor de Europese Unie. De Oekraïense president Zelenski komt niet naar Luxemburg, maar zal mogelijk via videoverbinding een korte toespraak houden.
De Oekraïense hoofdonderhandelaar in Luxemburg is Olga Stefanishyna, vicepremier voor Europese integratie. "Dit is een onomkeerbaar proces", zei ze in een interview met AP. In Kiev is een team van 1.000 mensen bezig om de volgende stappen in de onderhandelingen voor te bereiden. Een bewijs dat het Oekraïne menens is met zijn ambitie om lid te kunnen worden van de Europese Unie.
De hoofdonderhandelaar van Moldavië is premier Dorin Recean.
Wat zijn de volgende stappen?
De term 'onderhandelingen' klopt eigenlijk niet. Een land dat lid wil worden van de Europese Unie heeft eigenlijk geen keuze: het moet Europese wetten en regels overnemen en zijn hele administratie en overheidsapparaat zodanig hervormen dat die wetten en regels ook effectief worden nageleefd.
Veel marge voor toegevingen van Europa is er niet, en als die er toch zijn, dan gaat het vaak om relatief kleine toegevingen. Zo kreeg Zweden, dat lid werd in 1995, de toelating om de in Zweden populaire mondtabak 'snus' te kunnen blijven verkopen, ook al werd die door de EU verboden in 1992.
De Europese Commissie zal nu een 'screening' doen, en oplijsten wat er allemaal moet gebeuren, per beleidsdomein. Oekraïne en Moldavië zullen eerst alles wat met justitie, rechtspraak en politiediensten te maken heeft, volledig aan de Europese standaarden moeten aanpassen.
Pas daarna kunnen andere 'hoofdstukken' geopend worden. Bij elke stap in het hele proces kunnen er obstakels opduiken. Elk land van de Europese Unie heeft een vetorecht, en kan beletten dat de volgende stap gezet wordt. Zo blokkeerde Bulgarije een tijd de onderhandelingen met Noord-Macedonië, wegens een dispuut over de Bulgaarse minderheid in dat land.
De kans is reëel dat Hongarije zal proberen om stokken in de wielen te steken tijdens het toetredingsproces van Oekraïne en Moldavië. Het zal daar tientallen keren de kans voor krijgen. De Hongaarse regering van Viktor Orban is tegenstander van de toetreding van beide landen tot de Europese Unie.
Waarom is lidmaatschap van de EU zo belangrijk voor Oekraïne en Moldavië?
Op 28 februari 2022, amper 4 dagen na de Russische invasie in Oekraïne, ondertekende president Zelenski het officiële toetredingsverzoek. Moldavië deed hetzelfde, enkele dagen later. Beide landen wisten dat het een proces van lange adem is.
Oekraïne wist dat een toetredingsaanvraag de Russische invasie niet zou stoppen. Maar het maakte wel duidelijk aan de buitenwereld (en aan de Europese Unie, red.) waar ze voor strijden aan het front. Voor het "Europese model" van samenleven, en tegen onderdrukking door Rusland.
Voor Moldavië geldt hetzelfde. De dreiging van Rusland is vlak bij, in de afgescheurde regio Transnistrië. In Oekraïne wordt al veel langer van een Europese toekomst gedroomd. Eind 2013 kwam de bevolking op straat toen president Janoekovitsj plotsklaps besliste om een handelsovereenkomst met de Europese Unie niét te ondertekenen.
Tijdens de Maidanrevolutie betoogden Oekraïners in Kiev met EU-vlaggen, tégen Russische inmenging, tegen de corruptie in hun land. Een formele aanvraag om EU-lid te worden werd echter nooit ingediend, omdat de EU altijd het signaal gaf dat ze toch niet welkom waren.
Waarom wil de Europese Unie nu wel onderhandelen en vroeger niet?
Door de Maidanrevolutie moest president Janoekovitsj het land ontvluchten. Sindsdien beschouwt de Russische president Poetin het regime in Oekraïne als onwettig. Rusland annexeerde de Krim, en gaf volop steun aan pro-Russische separatisten in Oost-Oekraïne.
Landen als Frankrijk en Duitsland probeerden 'on speaking terms' te blijven met Poetin. Duits bondskanselier Merkel drukt elke hoop op Oekraïens EU-lidmaatschap de kop in. Duitsland begon nog meer gas uit Rusland in te voeren. De Franse president Macron nodigde Poetin in 2017 uit naar het kasteel van Versailles, om weer tot normale relaties te kunnen komen.
De Baltische staten en ook Polen waren kritisch voor deze (volgens hen) lakse houding. Ze vertrouwden Rusland voor geen haar. De Russische invasie van Oekraïne op 24 februari 2022 gaf hen gelijk. Sindsdien is de houding van bijna alle landen veranderd.
Op 16 juni 2022 trokken de Duitse bondskanselier Scholz, de Franse president Macron en de (toenmalige) Italiaanse premier Draghi naar Kiev met de boodschap: Oekraïne moet erkend worden als kandidaat om EU-lidstaat te worden. Enkele dagen later beslisten de 27 lidstaten om dat statuut aan Oekraïne te verlenen.
Het gaat om morele steun voor de Oekraïense soldaten die aan het front hun leven riskeren om de Europese droom van Oekraïne te verdedigen. Er spelen ook geopolitieke overwegingen. Een Europees Oekraïne is voor de veiligheid van de Europese Unie beter dan een land dat aan Polen grenst, en vanuit Moskou gedirigeerd wordt.
Het perspectief op EU-lidmaatschap verplicht Oekraïne om de strijd aan te binden tegen corruptie en oligarchen, en ook dat is in het belang van de Europese Unie. Dat is ook de reden waarom de uitbreiding met de kandidaat-lidstaten van de Westelijke Balkan weer bovenaan de Europese agenda staat: om de stabiliteit in de regio rondom de EU te verhogen, en Russische en Chinese inmenging terug te dringen.
Wanneer zullen Oekraïne en Moldavië lid worden?
Tussen de vraag om lid te worden, en de start van de onderhandelingen met beide landen, liggen amper 30 maanden. Ter vergelijking: Albanië vroeg in 2009 EU-lidmaatschap aan, het moest 13 jaar wachten tot 2022 voor de start van de onderhandelingen. Zullen de onderhandelingen zelf ook in een recordtempo gevoerd worden?
Dat hangt af van 2 factoren. Enerzijds de snelheid waarmee Oekraïne en Moldavië erin slagen om de Europese regelgeving over te nemen en de nodige hervormingen te doen. Anderzijds moet ook de Europese Unie zelf het nodige 'huiswerk' doen.
Oekraïne is een heel groot landbouwland, maar ook veel armer dan de 27 EU-landen. Lidmaatschap zou betekenen dat het recht heeft op een groot deel van de Europese subsidies, ten nadele van bijvoorbeeld Europese landbouwers. Nu al zorgt de gunstregeling voor Oekraïense landbouwproducten voor ongenoegen. Een bijsturing van de regels over landbouw- en andere subsidies lijkt onvermijdelijk.
En kan de EU wel uitbreiden van 27 tot 35 landen of meer, zonder zijn eigen besluitvormingsprocedures te veranderen? Ook dat is een debat dat de kop zal opsteken.
Toen er in 1989 met de val van de Muur en het verdwijnen van het IJzeren Gordijn een einde kwam aan de tweedeling van Europa, duurde het tot 2004 eer 8 landen van het voormalig 'Oostblok' lid werden van de Europese Unie. Duurt het nu opnieuw 15 jaar na dat nieuwe keerpunt, de Russische invasie in Oekraïne in 2022? Niemand die het op dit ogenblik kan zeggen.
