De kenmerkende rode vlek op de planeet Jupiter zou volgens nieuw onderzoek 'amper' 190 jaar oud zijn, en niet meer dan 300 jaar oud zoals tot nu toe werd aangenomen. Dat betekent dat de rode vlek die een Italiaanse astronoom tijdens de 17e eeuw kon waarnemen, een andere vlek was die intussen verdween van de oppervlakte van de planeet.
Wie aan Jupiter denkt, denkt misschien ook aan de iconische rode vlek die het oppervlak siert. De 'Grote Rode Vlek' (GRV) is al jarenlang een herkenbaar en geliefd doelwit van astronomen, met dank aan zijn grote ovale vorm en contrasterende rode kleur.
Maar die vlek is meer dan zomaar een vlek. Het is een gigantische storm die al jarenlang aan het woeden is.
Omdat Jupiter een gasplaneet is, kunnen stormen er wel jaren duren. De 'GRV' is alleszins een indrukwekkend exemplaar. Hij is maar liefst 16.350 kilometer breed, en ruimtesonde Juno kon in 2017 nog bepalen dat de storm meer dan 300 kilometer hoog is. De wind kan er snelheden tot meer dan 400 kilometer per uur halen.
Iedereen die vandaag op onze aarde leeft, kan Jupiter met deze typerende rode vlek kennen, maar ze was er niet altijd. Wanneer de storm nu exact begon, dat is al jarenlang voer voor discussie onder astronomen.
Volgens sommigen is de storm al gaande sinds de 17e eeuw. Toen merkte de Italiaanse astronoom Giovanni Domenico Cassini een rode vlek op op de oppervlakte van Jupiter, in 1665 om precies te zijn. Hij doopte het 'de permanente vlek'. Tot die vlek in 1713 plots verdween.
In 1831 verschijnt opnieuw een rode vlek, op dezelfde breedtegraad zelfs. Het was de 'Grote Rode Vlek' die we vandaag nog steeds kunnen zien.
Jarenlang vroegen onderzoekers zich af of dit nog steeds dezelfde storm is, of een tweede storm die meer dan een eeuw later is ontstaan. Ook Agustín Sánchez-Lavega buigt zich samen met zijn team over de vraag. Hij is professor in de toegepaste natuurkunde aan de Universiteit van het Baskenland.
De onderzoekers proberen het raadsel op te lossen door zich over een gigantische hoeveelheid (historische) data te buigen, en zo de veranderende grootte en locatie van de huidige vlek te analyseren. Aan de hand van die data wordt ook de mogelijke levenscyclus van de storm nagebootst.
En nu zijn ze zeker. 'Uit de analyse van de afmetingen en bewegingen van de storm, is het zeer onwaarschijnlijk dat de huidige rode vlek dezelfde was als die die Cassini observeerde', aldus Sánchez-Lavega. 'Die vlek verdween waarschijnlijk ergens tussen de 18e en de 19e eeuw. Dus we kunnen nu zeggen dat de huidige rode vlek niet meer dan 190 jaar oud is."
Jonger dan gedacht dus, maar nog steeds de grootste en oudste storm in ons zonnestelsel.
Einde van de 'GRV'?
Het onderzoek bevestigt ook wat we al even weten: de 'GRV' krimpt.
In 1879 zou de storm nog 39.000 kilometer breed geweest zijn. In 1979 observeerde de Voyager-ruimtesonde de storm opnieuw, en toen werd de breedte geschat op 23.000 kilometer. Ongeveer een halvering dus, op zo'n 100 jaar tijd. Intussen is de vlek nog verder gekrompen, en is ze nog zo'n 16.000 kilometer breed.
Maar dat is niet de enige reden tot bezorgdheid: ruimtesonde Juno kon vaststellen hoe de randen van het rode wolkendek leken af te schilferen. Het lijkt erop dat de 'GRV' stervende is, en dus hetzelfde lot beschoren is als de eerste rode vlek.
Philippe Marcus van de Universiteit van Berkeley onderzocht de mogelijkheid in 2019, en maakt zich geen zorgen. Volgens hem is het wolkendek aan het krimpen, maar is de vortex eronder wel nog springlevend: "Ik geloof niet dat de 'GRV' het risico loopt om te verdwijnen. Wij hebben ontdekt dat het wolkendek boven de storm groter is dan de vortex zelf. De vraag is dan of het krimpen van de wolk ook betekent dat de storm zelf aan het krimpen is."
"Maar mijn team ziet geen aanwijzingen dat daar enige verandering in grootte of intensiteit is. Mijn collega's en ik geloven dat de rode vlek nog vele jaren zal kunnen overleven."
Sánchez-Lavega lijkt daar nog niet van overtuigd, want het is het volgende hoofdstuk waar hij zich met z'n team over zal buigen.
