10 jaar fietssnelwegen in Vlaanderen: "54 procent meer fietsers dan 5 jaar geleden"

De filosofie achter de fietssnelwegen is ouder dan 10 jaar en dateert van de jaren 90. "Daarvoor werd de fiets als verplaatsingsmiddel beschouwd als iets voor losers", vertelt Hajo Beeckman van de VRT-verkeersredactie. Maar het besef groeide dat een alternatief voor de files nodig was, want men voorzag dat die nóg langer zouden worden. Een bovenlokaal fietsnetwerk met drie categorieën fietspaden: dat leek de oplossing. De hoogste categorie daarvan, de latere fietssnelwegen, zou dienen om fietsverkeer vlot te laten aansluiten op het openbaar vervoer.

De eerste echte fietssnelweg - hoewel die naam toen nog niet werd gebruikt - dateert van 2003 en kwam er tussen de Antwerpse deelgemeente Berchem en Mortsel. Het zou niet de laatste zijn.

In 2015 slaan Vlaanderen en de Vlaamse provincies de handen in elkaar om de bestaande fietssnelwegen op elkaar te laten aansluiten en het begrip 'fietssnelweg' in de markt te zetten. Er komt een heuse website waar je terechtkan voor allerlei informatie over het Vlaamse netwerk en waar je bijvoorbeeld ook kan te weten komen hoe je het vlotst van A naar B kan fietsen. Aan de fietssnelwegen zelf wordt ook aangepaste signalisatie geplaatst.

Maar wat is dat eigenlijk, een fietssnelweg? "Dat zijn kwaliteitsvolle en veilige fietspaden voor de iets langere afstanden", legt Sven Taeledeman uit, fietsmanager bij de provincie Oost-Vlaanderen. "Ze moeten 4 meter breed zijn, zodat gebruikers elkaar niet hinderen."

Het valt op: de meeste fietssnelwegen volgen een vrij recht traject en lopen vaak naast spoorlijnen, waterlopen of bestaande wegen. Dat is niet alleen omdat een recht traject de kortste of de snelste verbinding is.

Als je een traject van een fietssnelweg langs een bestaande (spoor)weg plant, buiten een bebouwde kom, zijn er minder conflictpunten. Dat betekent minder aanpassingen aan het traject waardoor fietsers moeten vertragen, zoals bij een ondertunneling bijvoorbeeld. Dat betekent ook goedkoper om aan te leggen.

Omdat die fietssnelwegen vaak buiten de bebouwde kom liggen, moeten er ook minder onteigeningen gebeuren: ook dat betekent minder kosten. Bij een traject langs een spoorlijn moet je meestal alleen maar met infrastructuurbeheerder Infrabel onderhandelen, wat het hele proces vergemakkelijkt.

Velen zijn nog niet vertrouwd met het concept fietssnelweg, want buiten de bebouwde kom worden die fietsostrades niet altijd even intensief gebruikt. Anderzijds zijn de files op de autowegen nog nooit zo lang geweest: zo was vorige maand de zwaarste filemaand ooit. 

Maar investeren in fietssnelwegen is niet nutteloos:

• Sinds de elektrische fiets op de markt is, zijn meer mensen beginnen te fietsen en leggen ze ook langere afstanden af.

• Naarmate meer kilometers fietssnelweg aangelegd raken, wordt het netwerk groter en vollediger, en dus ook een alternatief voor zij die nu nog bij de auto zweren.

• In het weekend worden fietssnelwegen meer en meer gebruikt door mensen die er voor hun plezier een dagje met de fiets op uit trekken. 

• Naarmate ze meer bekend raken, worden fietssnelwegen ook populairder. In Oost-Vlaanderen bijvoorbeeld zijn vorig jaar een kwart meer fietsers geteld dan in 2021. "De voorbije 5 jaar zien we zelfs een stijging met 54 procent", zegt Sven Taeldeman. "75 procent van de gebruikers geeft aan tevreden te zijn."

"Vlaanderen leent zich perfect om te fietsen", aldus Taeldeman. "75 procent van onze verplaatsingen is minder dan 15 kilometer lang, 50 procent zelfs minder dan 5 kilometer. We hebben geen grote hoogteverschillen, de gemeenten liggen dicht bij elkaar en het is hier zelden extreem warm of koud." Die omgevingsfactoren moeten nog meer Vlamingen aansporen om de fiets te nemen. "De elektrische fiets is echt wel een gamechanger en de corona-periode heeft ons geleerd dat we meer moeten bewegen. Bovendien is de fiets een erg betaalbare vorm van mobiliteit." 

Het Vlaamse netwerk van 2.800 kilometer fietssnelweg is nog niet volledig gerealiseerd. In die zin is de kaart met het overzicht van de fietssnelwegen op fietssnelwegen.be een beetje misleidend.

In eerste instantie zie je inderdaad een kaart met een behoorlijk fijnmazig netwerk. Elke blauwe lijn staat voor een fietssnelweg, maar als je één lijn aanklikt, ontdek je dat niet elke fietssnelweg volledig is aangelegd.

De 30 kilometer lange F43 tussen Aalst en Sint-Niklaas bijvoorbeeld blijkt tussen Dendermonde en Sint-Niklaas nog niet gerealiseerd. De 23 kilometer lange F30 tussen Oostende en Brugge ligt er wel helemaal, maar dat traject volgt eigenlijk het geasfalteerde jaagpad langs het kanaal Oostende-Brugge. 

"Daarom zeggen we dat 2.037 van de 2.800 kilometer fietssnelwegen in gebruik is", legt Sven Taeldeman uit. "Van de overblijvende 763 kilometer is zo'n 70 procent berijdbaar, maar beantwoordt de huidige infrastructuur niet aan de normen van een echte fietssnelweg. De andere 30 procent moet nog gerealiseerd worden."

Een fietssnelweg aanleggen kost wat tijd en geduld.

• Net zoals bij veel projecten moeten er veel vergunningen worden aangevraagd.

• De provincies en de Vlaamse overheid moeten veel en vaak overleggen met zogenoemde partners (Infrabel bijvoorbeeld voor een fietssnelweg langs een spoorweg).

• Er moet voldoende budget beschikbaar zijn. Dure fietsbruggen of -tunnels worden vaak meegefinancierd door Europa. 

• In de buurt van natuurgebieden rijzen er soms problemen rond verharding. Dat kan worden opgelost door een ander traject te kiezen of door bij wijze van compensatie elders te ontharden.

• Vaak moet er met landbouwers worden onderhandeld als die een strook land verliezen. "Wij hebben nog nooit onteigend, maar kiezen voor bemiddelen", zegt Sven Taeldeman. "Daar moet je natuurlijk wel veel tijd insteken."