In Italië heeft de Senaat ingestemd met een fel besproken hervorming die de uiterst rechtse regering van premier Giorgia Meloni wil doorvoeren. Het meest omstreden onderdeel van de hervorming is de rechtstreekse verkiezing van de premier. Daarvoor is een wijziging van de grondwet vereist. En dat stuit op veel tegenkanting.
Italiaanse Senaat stemt in met omstreden voorstel om premier rechtstreeks te laten verkiezen: waarom ligt dat zo gevoelig?
Sara Van Poucke
Gepubliceerd:
Waarover gaat het?
De 'moeder van alle hervormingen', zo noemt de Italiaanse premier Giorgia Meloni haar omstreden wetsvoorstel. Eind vorig jaar zette de regering het licht op groen, en sindsdien is de voorgestelde hervorming het onderwerp van een fel debat.
Het meest omstreden onderdeel gaat over de rol van de premier. Die moet voor Meloni rechtstreeks worden verkozen voor een termijn van 5 jaar.
Elke partij of kartel zou met een kandidaat-premier naar de kiezer trekken. De kiezer beslist wie de premier moet worden, maar meteen zou ook de hele lijst achter de kandidaat-premier verkozen worden.
Bij onvoldoende stemmen komt er tweede ronde tussen de 2 grootste partijen of kartels, zoals dat gebeurt in een presidentieel systeem, onder meer in Frankrijk. Wie dan wint, krijgt automatisch 55 procent van de zetels in het parlement en de senaat.
Het systeem dat Meloni voorstelt, is onbekend terrein. Alleen Israël experimenteerde ermee in de jaren 90, maar het is snel weer afgevoerd.
Waarom wil Meloni deze hervorming?
Een sterkere premier zou volgens Meloni een einde maken aan de notoir instabiele regeringen in Italië. Sinds de Tweede Wereldoorlog heeft het land niet minder dan 68 regeringen geteld, die gemiddeld anderhalf jaar in het zadel bleven.
De hervorming moet ook vermijden dat Italië een niet-verkozen premier krijgt. Nu kan in principe iedereen aan het hoofd van een regering komen te staan. Zo schoof de Vijfsterrenbeweging in 2018 de toen volslagen onbekende universiteitsprofessor Giuseppe Conte naar voren. Ook heeft het land sinds de jaren 90 een aantal technocratenregeringen gehad, zoals die van de economen Mario Draghi en Mario Monti.
Technocraten worden door de president aangewezen op momenten dat de Italiaanse politiek in zwaar weer zit. Maar een technocraat aan het roer is niet democratisch, vindt Meloni - en zij niet alleen. Ook de macht van de president, die vooral een ceremoniële functie heeft maar bij de regeringsformatie dus wel degelijk een belangrijke rol speelt, moet voor haar worden ingeperkt.
Wat zeggen de critici?
De voorgestelde hervorming heeft in Italië een fel debat doen oplaaien. Grondwetspecialisten klagen aan dat zowel de president als het parlement grotendeels buitenspel worden gezet.
De uitvoerende macht - premier en regering - zouden buitensporig veel macht krijgen. Het machtsevenwicht dat nu verankerd is in de grondwet, dreigt te verdwijnen.
Om de hervorming door te voeren zijn fundamentele aanpassingen aan de grondwet nodig. Maar morrelen aan de grondwet ligt erg gevoelig in Italië.
De grondwet dateert van 1946 en moest het herstel van de democratie waarborgen na de fascistische dictatuur van Benito Mussolini. Hij bevat veel controlemechanismen, precies om te vermijden dat de macht te veel in handen van één persoon of groep zou komen te liggen.
Dat juist een partij die gegroeid is uit het fascisme, Meloni's Fratelli d'Italia (Broeders van Italië), de grondwet wil wijzigen, krijgt erg veel tegenkanting. Vorige maand hield Liliana Segre, een 93-jarige holocaustoverlever die benoemd is tot senator voor het leven, een vurig pleidooi tegen de voorgestelde hervorming.
Meer dan 180 grondwetspecialisten zijn haar intussen bijgetreden. "Er zijn momenten waarop pogingen om fundamentele regels te veranderen zorgwekkend worden. Dit is zo'n moment", schrijven ze in een open brief.
Hoe groot is kans dat hervorming er komt?
Tijdens een eerste stemming, vanmiddag in de senaat, is het voorstel om het premierschap te hervormen goedgekeurd met 109 stemmen vóór. Maar dat de hervorming er daadwerkelijk zal komen, lijkt toch moeilijk te worden.
Vooral omdat een wijziging vereist is van verschillende artikels in de grondwet. Dat laatste betekent hoe dan ook een lang parlementair goedkeuringsproces, met wellicht nog veel aanpassingen en bijsturingen onderweg. Voor wijzigingen van de grondwet is ook een tweederdemeerderheid vereist in zowel de senaat als het parlement.
En die hebben de regeringspartijen niet. Op wellicht één oppositiepartij na - die van oud-premier Matteo Renzi - zijn alle partijen tegen.
Maar premier Meloni lijkt haar plan absoluut te zullen willen doorvoeren. Als ze geen tweederdemeerderheid zou krijgen in het parlement, zou ze haar toevlucht kunnen nemen tot een referendum over de kwestie.
Als is het nog maar de vraag of ze dat zal riskeren. Niet alleen ligt de grondwet bij veel Italianen gevoelig, ook hebben Italiaanse regeringen niet meteen positieve ervaringen met volksraadplegingen.
De laatste premier die een refendum voorlegde, over een hervorming van de senaat in 2016, was dezelfde Renzi die nu achter dit voorstel van Meloni staat. Het is hem slecht bevallen: na de verloren volksraadpleging moest hij opstappen als premier, om nooit meer op hetzelfde niveau terug te keren en eerder weg te deemsteren in de Italiaanse politiek.
Italiaanse premier Meloni wil dat premier rechtstreeks verkozen kan worden: "Wil zo stabielere regeringen krijgen"
