Voetbad met mosterd en cornflakes tegen het masturberen: expo 'Ja Santé!' toont gezondheidsadvies doorheen de tijd

"Je zou kunnen zeggen dat we met een gezondheidscultus zitten", merkt curator Marie Vandecaveye op, "maar echt nieuw is dat niet." In de expo 'Ja Santé!', die loopt van 22 juni tot 27 april 2025, merk je hoe thema's als gezond eten, voldoende beweging, buitenlucht en goede nachtrust de mens al sinds het begin van de 20e eeuw bezighouden.

Tijdens het onderzoek dat de curator voor de expo voerde, viel haar vooral de continuïteit op. "Bijvoorbeeld het advies om tevreden te zijn en rustig te worden voor je gaat slapen. Stress is niet iets van nu. In het begin van de 20e eeuw bestond dat ook al, maar dat werd nog geen stress genoemd."

Ook de rol van reclame bleek een rode draad doorheen de expo. "Het is duidelijk dat er geen wondermiddel is, want dan zouden we het allemaal gebruiken. Voor de ene werkt dit en voor de andere dat, en dat laat veel bewegingsvrijheid voor commerciële initiatieven."

Op sociale media worden we bestookt met adviezen over gezond leven. Denk maar aan de talloze influencers die raad geven op Instagram, maar ook aan opvallende voorbeelden als de Christelijke Mutualiteit die gezondheidsadvies biedt via OnlyFans of artsen die TikToks maken om medische misinformatie tegen te gaan.

Zou je adviezen in huishoudboekjes uit de vorige eeuw kunnen vergelijken met wat we nu op sociale media zien? Volgens Vandecaveye in zekere zin wel. "De adviezen kwamen ook proefondervindelijk tot stand." 

Enkele opvallende tips uit de boekjes: met je hoofd naar het noorden slapen en rijstpoeder tussen de tenen wrijven tegen zweetvoeten. Een verkoudheid kon je volgens de boekjes dan weer verhelpen met een opengesneden ui op je nachtkastje of met een voetbad met mosterd.

Niet echt schadelijk advies dus in de huishoudboekjes, maar ook fake news bestond toen al. "Je mocht toen alles schrijven. Er waren zogezegde dokters die dan pillen voor het een of ander aanraadden. De kanalen verschuiven, maar scams zijn er altijd geweest," zegt Vandecaveye. 

Op TikTok delen heel wat influencers hun haircare- en skincare-routines, soms zelfs al op jonge leeftijd. Zich wassen en verzorgen zijn dan ook belangrijke thema's in de expo. Doorheen de vorige eeuw verschoof volgens de curator de focus van reiniging naar verzorging en een mooi uiterlijk. Vaseline bijvoorbeeld ontstond als verzorgende zalf, maar groeide uit tot een beautyproduct. 

Een bijzonder middeltje in de expo: berenvet. Omdat beren heel behaard zijn, werd gedacht dat het vet helpt bij haargroei. Volgens sommigen werd ook vet van ijsberen gebruikt. Door de hoge kostprijs werd in de praktijk soms verdund vet of zelfs varkensvet gebruikt.

Suikerklontjes promoten bij kinderen? Vandaag ondenkbaar, maar in de eerste helft van de 20e eeuw circuleerde een schoolplaat waarop suiker, samen met snoep en gebak, werd gepromoot als 'krachtverwekkend product'. 

Voedingsadvies was in het begin van de 20e eeuw dan ook gericht op vlees, melk en suiker om de mensen fysiek sterker te maken. Na WOII kwam er meer aandacht voor een evenwichtig voedingspatroon. Later verschenen in kookboeken en magazines de eerste gezonde recepten. 

Dat krachtvoer was nodig want op het einde van de 19e eeuw stak de aandacht voor beweging de kop op. Machines vervingen geleidelijk aan de zware fysieke arbeid. Om dat te compenseren, werden bewegen en sporten deel van de vrije tijd. 

Ook commerciële bedrijven sprongen op de 'bewegingskar'. Reclame voor maïzena die in de jaren 30 verscheen in de krant toont allerlei lichaamsoefeningen: “Oefen liefst in open lucht, het lichaam zoveel mogelijk ontbloot", luidde het. De expo toont aan de hand van fitnesstoestellen, reclame en zelfs televisieprogramma's hoe de aandacht voor beweging evolueerde.

In de expo is ook aandacht voor hoe onze seksuele gezondheid het huishouden binnenkwam. De expo toont bijvoorbeeld de geschiedenis van de vibrator. Die was in eerste instantie uitgevonden voor medische doeleinden zoals het behandelen van rugpijn. Door het taboe op het toestel werden vibrators in reclame voorgesteld als een massagetoestel. 

Een opvallende anekdote is die van de uitvinding van de cornflakes: "Die zijn ontwikkeld als iets 'flets' van smaak. Wie te veel pikant of rijk van smaak at, zou daar namelijk opgewonden van geraken", legt Vandecaveye uit. Die opwinding moest tegengegaan worden bij kinderen, want mensen geloofden dat masturbatie negatieve effecten had op de gezondheid.