Astronomen vermoeden dat ze voor de eerste keer een enorm zwart gat hebben zien 'ontwaken'. Eind 2019 zagen ze dat een sterrenstelsel, op 300 miljoen lichtjaar van hier, plots veel helderder begon te stralen en nog steeds helderder wordt. Ze zijn tot de conclusie gekomen dat de oorzaak waarschijnlijk een groot zwart gat is dat plots materie is beginnen op te slokken.
Astronomen zien vermoedelijk voor het eerst een zwart gat 'ontwaken'
Wim De Maeseneer
Gepubliceerd:
"Stel je voor dat je een ver sterrenstelsel al jaren waarneemt en dat het altijd rustig en inactief leek te zijn. En dan begint zijn kern plotseling dramatische helderheidsveranderingen te vertonen, op een manier die je nog nooit eerder hebt gezien. Dat is wat er gebeurde met het sterrenstelsel SDSS1335+0728, op 300 miljoen lichtjaar van hier."
Astronoom Paula Sánchez Sáez van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Duitsland en haar team onderzochten waarom het tot dan toe onopvallende sterrenstelsel eind 2019 plots helderder dan ooit tevoren begon te stralen.
"De meest waarschijnlijke verklaring is dat het zwarte gat in de kern van het stelsel actief begint te worden", zegt medeauteur Lorena Hernández García van de Universiteit van Valparaíso in Chili. "Als dat inderdaad zo is, zou het voor het eerst zijn dat we een enorm zwart gat zien ontwaken."
Wat is een zwart gat?
Een zwart gat ontstaat wanneer een heel zware ster instort onder haar eigen gewicht en "sterft". Er komt dan zoveel massa samen in een klein punt dat er een enorme zwaartekracht ontstaat. De zwaartekracht is zo sterk dat niets eruit kan ontsnappen, zelfs geen licht. Vermoedelijk zit er in het midden van elk sterrenstelsel een superzwaar zwart gat.
Sagittarius A* is het superzware zwarte gat in het centrum van de Melkweg. Het is 4 miljoen keer zwaarder dan de zon en ongeveer 27.000 lichtjaar van ons verwijderd.
Sagittarius A* is meestal slapend. Dat betekent dat er niet genoeg materie in de buurt is om op te slokken.
Sommige verschijnselen kunnen een sterrenstelsel plots doen oplichten, zoals wanneer een zware ster ontploft en een zogenaamde supernova veroorzaakt. Of als een ster te dicht in de buurt van een zwart gat komt en uit elkaar wordt getrokken. "Maar deze helderheidsvariaties duren meestal maar enkele tientallen, of hooguit honderden dagen", zegt de ESO in een persbericht.
"Dit sterrenstelsel wordt, meer dan 4 jaar nadat astronomen hem 'aan' zagen gaan nog altijd helderder. Bovendien zijn de helderheidsvariaties nooit eerder vertoond. Vandaar dat astronomen naar een andere verklaringen zijn gaan zoeken."
Het team maakte gebruik van oude en nieuwe waarnemingen van onder meer de Very Large Telescope in de Atacamawoestijn in Chili. Ze kwamen erachter dat het sterrenstelsel nu veel meer licht uitzendt op verschillende golflengten en dat het sinds februari dit jaar ook röntgenstraling uitzendt. "Dit gedrag is ongekend", zegt Sánchez Sáez.
In het centrum van de meeste sterrenstelsels, waaronder ook ons Melkwegstelsel, bevindt zich een superzwaar zwart gat. "Deze kolossale monsters ‘slapen’ meestal en zijn dan niet direct waarneembaar", legt medeauteur Claudio Ricci uit, van de Diego Portales Universiteit in Chili.
Dit zou ook kunnen gebeuren met het superzware zwarte gat in het centrum van ons Melkwegstelsel
Claudio Ricci, astrofysicus
"In het geval van SDSS1335+0728 waren we er getuige van hoe het zwarte gat zich plotseling tegoed begon te doen aan gas dat in zijn omgeving voorhanden was, waar het heel helder van werd."
"Dit is iets dat ook zou kunnen gebeuren met het superzware zwarte gat in het centrum van ons Melkwegstelsel", zegt Ricci. "Al is het onduidelijk hoe waarschijnlijk het is dat dit gebeurt", voegt de ESO er aan toe.
Mysterie blijft groot
Volgens theoretisch fysicus Daniel Mayerson (KU Leuven) blijven er toch nog veel vragen open. "We weten dat we nog veel niet weten. Er is iets met het zwarte gat aan de hand, maar er is nog geen echte verklaring."
"Het is niet zo dat dit zwarte gat plots krachtiger is geworden. Het zou ook een heel nieuw verschijnsel kunnen zijn. Het blijft voorlopig een mysterie en dat is altijd boeiend voor wetenschappers."
Ook de Europese Zuidelijke Sterrenwacht zegt dat er nog vervolgwaarnemingen nodig zijn om alternatieve verklaringen uit te sluiten. "Ongeacht de oorzaak van de veranderingen geeft dit sterrenstelsel waardevolle informatie over hoe zwarte gaten groeien en evolueren", zegt Sánchez Sáez.
Het onderzoek is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift 'Astronomy & Astrophysics'.
