Niet de grootste in Vlaanderen, maar wel in bijna de helft van de gemeenten: hoe goed kan Vlaams Belang scoren bij de lokale verkiezingen in oktober? 

Een 'overwinningsnederlaag'. Zo noemden politiek commentatoren het resultaat van Vlaams Belang zondag. De partij behaalde een beter resultaat dan in 2019, maar werd ondanks wat de peilingen voorspelden niet de grootste partij van Vlaanderen. De partij scoorde 1,2 procentpunt minder dan de N-VA bij de verkiezingen voor het Vlaams Parlement.

Wat in Vlaanderen in zijn geheel niet lukte, lukte wel in bijna de helft van de Vlaamse gemeenten. Als je de uitslag in detail bekijkt, zie je dat Vlaams Belang in 143 van de 300 Vlaamse gemeenten de meeste kiezers heeft kunnen overtuigen. In 2019 was dat nog maar in 32 gemeenten het geval. 

De partij boekte vooral grote successen in de Denderstreek, West-Vlaanderen, Limburg en de Antwerpse Kempen. In bijna alle gemeentes in die regio’s kon Vlaams Belang een kwart van de kiezers of meer overtuigen. 

De verkleuring van de kaart valt het sterkste op in West-Vlaanderen. Van bijna volledig oranje in 2019 naar bijna volledig geel in 2024. Van een CD&V-provincie naar Vlaams Belang-provincie. In geen enkel gemeente in West-Vlaanderen haalde Vlaams Belang minder dan 20 procent.

Op sommige plaatsen boekte de partij monsterscores ten koste van CD&V. In Wielsbeke kon Vlaams Belang 34,2 procent van de kiezers overtuigen. Bijna het dubbele van de christendemocraten, die 9 procentpunten verloren.

Maar wat wint de partij daarmee? Voorlopig niet veel. Zowel op Vlaams als federaal niveau is regeringsdeelname uitgesloten. De partij richt de blik dan ook meteen op 13 oktober, de dag waarop we opnieuw naar de stembus gaan voor de lokale verkiezingen.

"We hebben de verkiezingen van 9 juni gewonnen. Op veel plekken zijn we de grootste. Dat is een ongelofelijke boulevard richting 13 oktober. We hebben vruchtbare voedingsbodem om een goed resultaat neer te zetten", zegt voorzitter Tom Van Grieken. 

De vraag is of de partij genoeg lokaal verankerd is om volop van die voedingsbodem te profiteren. In 60 van de 143 gemeenten waar Vlaams Belang de grootste is, heeft de partij voorlopig geen lijst en kan dus geen van de inwoners in oktober opnieuw op Vlaams Belang stemmen.

Al kan daar de komende maanden nog verandering in komen. "We gaan in veel meer gemeenten opkomen dan 6 jaar geleden. Op veel meer plaatsen zijn er mensen die zich willen engageren voor de partij, maar we hebben niet de ambitie om overal op te komen", aldus Van Grieken.

Ook waar de partij wel opkomt en nu al de grootste was, lijkt de angst voor een lokale zwarte zondag mee te vallen. "Het zou mij ten zeerste verbazen mocht Vlaams Belang hier in oktober ook de grootste partij worden", zegt Jan Stevens, al bijna 15 jaar burgemeester van Wielsbeke. De partij haalde afgelopen zondag in zijn gemeente nochtans 34,2 procent.

"Mensen stemmen lokaal op mensen die ze kennen, zeker in een kleine gemeente zoals de onze. Afgelopen zondag hebben mensen gestemd op Vlaams Belang uit protest tegen nationale politici. Er is geen link meer tussen de bevolking en beleidsmakers in Brussel. Op gemeenteniveau is die kloof veel kleiner", volgens Stevens. 

De CD&V'er trekt in oktober naar de kiezer met 'Lijst Burgemeester Wielsbeke'. "Als Vlaams Belang dan hetzelfde resultaat haalt als zondag is dat niet minder dan een afstraffing en dan stop ik met politiek."

Politicoloog Bram Wauters (UGent) wijst ook op het verschil tussen nationale en lokale verkiezingen. "De inzet van de gemeenteraadsverkiezingen is het lokale, en de meeste mensen stemmen ook op die manier. Vertegenwoordigers van de traditionele partijen zijn vaak ingebed in het lokale verenigingsleven. Mensen stemmen lokaal echt op wie ze kennen." 

En die bleek Vlaams Belang afgelopen zondag al minder te hebben dan andere partijen. De partij haalde in verhouding tot hun totale aantal stemmen de minste voorkeurstemmen van alle partijen. Hun kiezers stemden dus niet op lokale en provinciale kopstukken, maar op de partij.

Al schuilt daar ook de kracht volgens Wauters: "Vlaams Belang is wel een merk geworden. Om het even wie onder die vlag opkomt in oktober zal kiezers aantrekken". Het is daarop dat Van Grieken zijn hoop stelt: "Waar we zondag 10 procent haalden, zal het geen 20 worden. Maar waar het nu 30 procent was, zal het in oktober zeker nog 20 zijn. Daar ben ik van overtuigd".

Nog een andere factor die bepalend zou kunnen worden: in oktober geldt voor het eerst geen opkomstplicht. Vooral veel Vlaams Belang-kiezers zullen dan thuis blijven, klinkt het vaak. 

Maar Wauters is daar niet zeker van: "Onderzoek toont aan dat zonder opkomstplicht mensen met weinig interesse en een laag vertrouwen in de politiek niet zullen gaan stemmen. Velen verbinden daar meteen aan dat dat de kiezers van Vlaams Belang zijn. Ik denk dat dat momenteel niet meer het geval is. Hun kiezers zijn net heel overtuigd als het gaat over bijvoorbeeld migratie en criminaliteit. Uit onderzoek is alleszins niet naar voren gekomen dat Vlaams Belang significant minder zal scoren door het afschaffen van de opkomstplicht."

Hoeveel kiezers de partij ook kan overtuigen, de vraag blijft of Vlaams Belang ergens mee zal besturen. Net als op nationaal vlak kijkt de partij daarvoor in de eerste plaats naar de N-VA. 

Opnieuw voelt Vlaams Belang zich gesterkt door de resultaten van de Vlaamse verkiezingen. In de helft van de gemeenten hebben de 2 partijen samen een meerderheid van de stemmen gehaald. In de provincie Antwerpen zijn er zelfs maar een handvol plaatsen waar dat niet het geval is. 

Bart De Wever was duidelijk tijdens de campagne: ook op lokaal niveau mogen er geen coalities met Vlaams Belang gesloten worden. Van Grieken blijft in het tegendeel geloven: "Gaat hij al zijn lokale mensen verplichten om net als hij een coalitie te vormen met de socialisten van Vooruit. Ik wil nog wel eens zien wat er gebeurt als we samen zoveel meerderheden hebben op 13 oktober."

Van enige opening is – ondanks de 151 lokale meerderheden – voorlopig geen sprake bij lokale N-VA-afdelingen. Ook niet in Stabroek bijvoorbeeld, waar de partijen samen 65,2 procent haalde.

"Wij zijn deel van een partij en volgen de partijlijn", zet N-VA burgemeester Rik Frans. "Als je het niet eens bent met je partij dan moet je je maar afscheuren, en dat is niet aan de orde." Hij vreest Vlaams Belang niet: "Wij hebben lokaal een heel trouw kiespubliek en ik hoop dat die ook in oktober voor ons kiezen."

Bij veel CD&V- en Open VLD-afdelingen is de link met de nationale partij net steeds minder duidelijk. Dat kan in het voordeel spelen van Vlaams Belang. Lokale lijsten doen steeds vaker afstand van de partijnaam en willen in het algemeen meer zelf de koers bepalen, los van een voorzitter of partijbestuur in Brussel.

"Als het Vlaams Belang ergens lukt om toe te treden tot een coalitie, dan zal het zijn met een lijst die niet verbonden is aan een nationale partij", denkt Wauters. "Of een absolute meerderheid halen. De partij hoopt dat Guy D'haeseleer dat kan in Ninove."

Bij lokale verkiezingen werkt men vaak met voorakkoorden. Nog voor de stembusgang spreken partijen af om samen een coalitie te vormen. Ook Vlaams Belang probeert nu al toenadering te zoeken tot andere partijen in bepaalde gemeenten, bevestigt van Grieken. "Maar ik merk nu pas wat voor ongelofelijke koehandel dat is over de gemeenten heen", zegt hij. 

Vanaf dit jaar zijn er ook nieuwe spelregels voor de coalitievorming op lokaal niveau. Die spelen in het voordeel van de grootste partij. De partij met de meeste stemmen krijgt de eerste 2 weken na de verkiezingen het initiatiefrecht om een meerderheid te proberen vormen.

Volgens Van Grieken liggen daar mogelijkheden: "We gaan op verschillende plekken de grootste zijn en andere partijen zullen ons dus niet zomaar kunnen negeren. We gaan maximaal gebruik maken van die eerst 2 weken om dingen te doen bewegen."

"Alles in overweging genomen blijft de kans bijzonder klein dat Vlaams Belang lokaal ergens zal kunnen besturen", concludeert Wauters. Hij meent zelfs dat verkiezingsuitslag meer kwaad dan goed gedaan heeft voor de kansen van de partij in oktober. "In de perceptie van de mensen zijn zij niet de winnaars. Het momentum dat VB had is een beetje gebroken op 9 juni. Het zal niet makkelijk zijn omdat al terug te grijpen binnen 4 maanden."