Plankton, glitchende tv en virtuele speech op Tuvalu: nieuw zeebelevingslab in Oostende

Het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) is de drijvende kracht achter het project. De bedoeling is om mensen te fascineren voor de zee en voor de wetenschap die de zee onderzoekt, maar zeker ook om mensen te laten nadenken over klimaatverandering, vertelt Bart De Smet van het VLIZ. 

"We zetten in op nieuwe technieken die de bezoeker onderdompelen in het onderwerp. De installatie 'Uncertain tides/Onzekere (ge)tijden' vormt daarbij een soort belevingslab dat het biodiversiteits- en klimaatonderzoek van het VLIZ in de kijker plaatst." Dat gebeurt aan de hand van virtual en mixed reality. 

De oude bunker zit een beetje verborgen tussen enkele gebouwen van het Marien Station, op de oosteroever in Oostende. De betonnen bunker uit de Tweede Wereldoorlog is helemaal gerenoveerd en opgeknapt.

"Een mooi voorbeeld van hoe we creatief kunnen nadenken over onroerend erfgoed", zegt burgemeester van Oostende Bart Tommelein (Open VLD) bij de persvoorstelling. Doordat er geen licht en geluid van buiten naar binnen sijpelt, is het ook de ideale plek om de bezoeker helemaal onder te dompelen in de virtual & mixed reality van het kunstenaarscollectief Studio.POC.

In de eerste zaal krijg je achtergrond mee over waar het precies over gaat. Over plankton onder meer, de 'kanarie in de koolmijn' als het gaat over de impact van klimaatverandering op de biodiversiteit in zee. Dat merken onderzoekers van het VLIZ nu al in onze Noordzee.

"We zien bij mariene hittegolven (waarbij het zeewater plaatselijk erg opwarmt door de klimaatverandering, red.) dat bepaalde organismen zoals Beuerochea-algen het heel goed gaan doen, terwijl bijvoorbeeld zoöplankton, een heel belangrijke voedselbron voor vissen en andere organismen, volledig instort. Het is iets wat we in recente jaren waarnemen, gelinkt aan de hittegolven in zee", zegt Rune Lagaisse van het VLIZ. 

Gelukkig komt het plankton wel terug, maar tijdens de maanden dat het instort, verdwijnt het natuurlijk wel als voedselbron voor jonge vissen, wat grote gevolgen kan hebben. 

Plankton is trouwens niet enkel belangrijk voor het ecologisch systeem in zee. Zo is er ook fytoplankton, dat de helft van de zuurstof produceert die we inademen. Ook dat fytoplankton staat overigens onder druk. 

"We beleven door de klimaatverandering meer extremen, zowel op land als in het water", vult Jan Seys van het VLIZ aan. "We vergeten soms de mariene hittegolven, en die hebben een grote impact, denk maar aan koraalriffen. Maar het gebeurt ook hier in onze Noordzee, een relatief koude zee, en dat is misschien wel verrassend."

En er is meer. "We lijken tijdens de laatste warme jaren een stijging te zien van zeevonk (een lichtgevend planktonorganisme, red.). We moeten het nog verder bestuderen, maar er lijkt een trend in te zitten." Het is een gelatineus type plankton, minder interessant voor het voedselsysteem. "We zitten er zeker niet op te wachten", zegt Seys. 

Nieuwsgierig stappen we de volgende ruimte binnen, waar het Digital Experience Lab zelf begint. Beeld je een wand in met 8 televisieschermen. Centraal in de ruimte staat een knop waarmee je zelf de mate van klimaatopwarming kan bepalen, aan de hand van het toenemende CO2-gehalte in de atmosfeer. 

Voor elk scenario springen de tv-schermen op een ander filmpje, alle 8 met een ander aspect van de toekomst. "We zien bijvoorbeeld meer zeevonk, maar ook meer kwallen en algen. Kustgebieden eroderen door heviger stormen", vertellen Kristof Timmerman en Jeroen Cluckers van studio.POC die de installatie mee vorm gaven.

De biodiversiteit wordt meteen aangetast, "maar we wilden er niet enkel een slechtnieuwsshow van maken. We tonen ook oplossingen zoals extra windmolenparken en er verschijnen meer zeegrasboerderijen om CO₂ op te nemen".

"In het voorlaatste scenario komen we steeds meer op onzeker terrein, vandaar dat we er glitchende beelden tussenstoppen. We eindigen onder meer met een nostalgisch beeld van een zonnebadende vrouw in de jaren 60. Maar het beeld trilt dus en is vaag, omdat het niet zeker is of we überhaupt nog gaan kunnen zonnebaden in een zo ver opgewarmde wereld." 

Het eilandstaatje Tuvalu in de Stille Oceaan heeft zichzelf intussen gepresenteerd als virtuele staat omdat het fysiek is verdwenen door de zeespiegelstijging. De premier geeft een toespraak in de metaverse, de virtuele wereld.  

In de derde zaal staat plankton centraal. De kunstenaars zijn aan de slag gegaan met de vele data van het VLIZ en hebben op basis daarvan een eigen interpretatie van de toekomst uitgewerkt zoals die er onder de zeespiegel zal uitzien. 

Er wordt een snel veranderend en veelkleurig beeld van allerlei zeeleven geprojecteerd op de wanden van de bunker, een verwijzing naar de verandering van de biodiversiteit en de opkomst van bijvoorbeeld lichtgevend plankton. Je moet er jezelf in laten onderdompelen om het te ervaren, maar meer lichtjes zijn in dit geval niet meteen goed nieuws.