N-VA scoort beter in rijkere gemeenten, PVDA in minst gelukkige gemeenten: 5 vaststellingen na de verkiezingen

Geografisch zijn de tendensen duidelijk. In West-Vlaanderen veroveren de N-VA en Vlaams Belang terrein op de CD&V. Vooruit en Groen scoren vooral in rijkere centrumsteden zoals Gent en Leuven. De PVDA staat sterk in de stad Antwerpen en de oude Limburgse mijnsteden. En de Open VLD verliest bijna overal.

Dat zijn althans de eerste vaststellingen als je kijkt naar de verkiezingsuitslagen op niveau van de Vlaamse gemeenten. Maar als we inzoomen, blijken er een aantal opvallende verbanden tussen het stemgedrag en het profiel van de inwoners in die gemeenten.

De N-VA doet het bijna overal goed, en blijft ook na deze verkiezingen de grootste partij van Vlaanderen. Op federaal niveau stemt 1 op de 4 Vlamingen voor de partij.

Wat het precieze profiel van die stemmers is, zal uit verder onderzoek moeten blijken. Maar wat alvast opvalt: net als bij vorige verkiezingen doet de N-VA het beter in gemeenten waar inwoners gemiddeld meer verdienen.

In de figuur hieronder zijn alle Vlaamse gemeenten opgedeeld in 5 gelijke groepen, volgens het inkomen van haar inwoners. Links heb je de gemeenten waar inwoners gemiddeld minder verdienen, rechts de gemeenten waar mensen met een hoger inkomen wonen. De hoogte van het balkje geeft de gemiddelde score (in procent) van de N-VA in die gemeenten weer.

Het gaat dan bijvoorbeeld om Antwerpse gemeenten zoals Schilde, Hove, Edegem en Brasschaat. In elk van die gemeenten stemt meer dan 4 op de 10 inwoners voor de N-VA.

Belangrijk wel: ook in de 20 procent gemeenten met het gemiddeld laagste inkomen, stemt nog steeds meer dan een vijfde van de inwoners op de N-VA. Bovendien zegt de grafiek niets over de evolutie doorheen de tijd.

Maar dat er een verband is, lijkt duidelijk. En dat geldt nog meer voor Groen. Hoewel zij zich als linkse partij nadrukkelijk kanten tegen het beperken van werkloosheidsuitkeringen en inzetten op hogere belastingen voor de grote vermogens, scoren ook zij duidelijk beter in gemeenten met hogere inkomens.

"We zien dat Groen een beetje op 2 benen hinkt in zijn programma", duidt politicoloog Robin Devroe (UGent). "Enerzijds heb je de progressieve socioculturele en ecologische standpunten, waarmee ze scoren bij een hoger opgeleid publiek, dat doorgaans ook een hoger inkomen heeft. Anderzijds proberen ze op socio-economisch vlak toch ook aansluiting te vinden bij mensen met een lager inkomen."

"Het probleem is dat tussen beide weinig overlap is en dat ze ook niet altijd verzoenbaar zijn. Hun klimaatplannen komen met een bepaalde kostprijs. Er wordt hen vaak verweten dat die niet haalbaar zijn voor veel mensen met een laag inkomen. Andere partijen, zoals de PVDA, slagen er dan ook beter in om die groep aan zich te binden."

De PVDA is een van de winnaars van de verkiezingen geworden. De partij haalt in alle provincies de kiesdrempel en breidt zo zijn zetelaantal fors uit. Dat betekent dat het kiespubliek van de partij tout court groter geworden is.

Maar wat opvalt als we in de cijfers duiken, is dat de PVDA het best scoort in gemeenten die meer werklozen tellen. Vooral in de gemeenten waar de werkloosheidsgraad het hoogst is, stemmen beduidend meer inwoners op de PVDA.

Dat kan je zien in onderstaande figuur. De Vlaamse gemeenten zijn opnieuw opgedeeld in 5 gelijke groepen. Links bevinden zich de gemeenten waar de werkloosheid het laagst is, rechts de gemeenten waar het meest werklozen wonen. De hoogte van het balkje geeft de gemiddelde score van de PVDA (in procent) in die gemeenten weer.

"Mensen die in een moeilijke economische situatie zitten, komen uiteraard traditioneel uit bij partijen die hun rechten meer verdedigen", zegt politicoloog Dieter Stiers (KU Leuven). "De beperking van de werkloosheid in de tijd stond hoog op de agenda deze campagne. De PVDA verzet zich daar nadrukkelijk tegen, dus dat zal bij deze groep sowieso goed aanslaan."

De plekken waar de PVDA opvallend goed scoort, zijn vooral Antwerpse en Limburgse gemeenten waar veel werklozen wonen, zoals Boom, Borsbeek en Maasmechelen. In elk van die gemeenten haalde de PVDA 1 op de 6 stemmen binnen. Ook in centrumstad Genk, waar de werkloosheidsgraad richting 10 procent gaat, stemt bijna 1 op de 5 inwoners voor de PVDA.

En dan is er nog Machelen, in de Vlaamse Rand rond Brussel, met een werkloosheidsgraad van 8,1 procent. Daar stemde maar liefst 21,8 procent voor de PVDA. Dat dat ook allemaal steden zijn waar een hoog aantal kiezers met een migratie-achtergrond wonen, is allicht niet toevallig, zegt Robin Devroe.

"We weten dat er nog altijd veel werkloosheid is onder kiezers met een migratie-achtergrond. En de PVDA richt zich met een aantal standpunten specifiek op hen. Denk dan aan hun uitgesproken pro-Palestijnse standpunten of verzet tegen het verbod op onverdoofd slachten. Ook dat zou een (indirecte) verklaring kunnen zijn voor deze cijfers", aldus Devroe.

Vlaams Belang scoort goed in heel Vlaanderen. In 3 van de 5 provincies is het de grootste partij. Meer dan 1 op de 5 Vlamingen gaf zijn stem aan de partij. Je kan het kiespubliek van Vlaams Belang dus zeker niet herleiden tot kortgeschoolden.

Toch valt op dat er een samenhang is met scholingsgraad: in gemeenten met meer kortgeschoolden blijkt de kans op een goede score voor Vlaams Belang duidelijk hoger. 

Dat zien we in de grafiek hieronder. Elk puntje staat voor een gemeente. Links staan de gemeenten waar het minst kortgeschoolden wonen. Meer naar rechts neemt het aandeel kortgeschoolden toe. De gemeenten waar Vlaams Belang een betere score behaalde, staan hoger dan de gemeenten waar minder mensen voor de partij stemden.

Conclusie: de meeste puntjes staan rechts (meer kortgeschoolden) en hoog (meer Vlaams Belang-stemmers).

Gemeenten waar Vlaams Belang de kaap van de 30 procent overschrijdt, blijken dus vaak ook gemeenten te zijn waar meer kortgeschoolden wonen. Denk dan bijvoorbeeld aan West-Vlaamse plattelandsgemeenten zoals Ichtegem, Houthulst, Moorslede en Langemark-Poelkapelle.

"Dat is een verband dat we ook in andere landen zien", zegt Stiers. "Er zijn daar meerdere redenen voor. Een mogelijke verklaring is dat mensen in beroepen waar geen specifieke diplomavereisten zijn, zich sneller bedreigd voelen door arbeidsmigratie. Zij geven ook meer prioriteit aan economische zekerheid dan bijvoorbeeld aan klimaatbeleid. En dan kom je al snel bij een partij als Vlaams Belang terecht."

"Voor kortgeschoolden is het vaak ook moeilijker om de politiek van nabij te volgen", vult Devroe aan. "De kennis en interesse is er vaak niet, net zomin als de tijd en middelen. Als er dan een radicale partij is die met eenvoudige oplossingen komt, zoals Vlaams Belang, is het makkelijk om daarbij aan te sluiten."

Een omgekeerd verband zien we bij Groen. Gemeenten met veel langgeschoolden blijken vaak ook hogere scores op te tekenen voor die partij.

Dat kan je zien in de grafiek hieronder. Elk puntje staat voor een gemeente. Links staan de gemeenten waar het minst langgeschoolden wonen, meer naar rechts neemt het aandeel langgeschoolden toe. Gemeenten waar meer mensen voor Groen gestemd hebben, staan hoger. De lijn geeft de trend weer.

Het gaat dan bijvoorbeeld over de gemeenten rond Leuven, zoals Oud-Heverlee, Herent en Bierbeek. In elk van die gemeenten is meer dan de helft van de inwoners langgeschoold. Telkens scoort Groen ruim boven de 10 procent, terwijl de partij in heel Vlaanderen blijft steken op 7,5 procent.

Het was ook bij vorige verkiezingen al opgevallen: Vlaams Belang scoort niet beter in gemeenten met veel migratiedruk, maar juist omgekeerd. Als een gemeente minder mensen met een herkomst buiten de EU heeft, stijgt de kans dat Vlaams Belang er goed scoort. 

Dat geldt bijvoorbeeld voor de plattelandsgemeenten die we eerder al vermeldden, zoals Ichtegem, Houthulst, Moorslede en Vleteren, allemaal gemeenten waar amper kiezers met een migratie-achtergrond wonen. In elk van die gemeenten stemt bijna 1 op de 3 inwoners voor Vlaams Belang.

"Enerzijds zullen kiezers met een herkomst buiten de EU zelf natuurlijk eerder op andere, progressieve partijen stemmen. Dus in steden met veel van dit soort kiezers, scoort Vlaams Belang vanzelf minder goed", ziet Devroe.

Al geldt dat niet overal: in Denderleeuw heeft 1 op de 4 inwoners een herkomst buiten de EU, maar ook daar scoort Vlaams Belang meer dan 30 procent.

"Een effect dat allicht een grotere rol speelt speelt, is dat je in de steden in kwestie allicht een afschrik-effect hebt. Dat is dan eerder schrik voor wat komen gaat. Men heeft schrik dat men ook met migratie en bijhorende problemen te maken zal krijgen", aldus Devroe.

"Mensen die minder met diversiteit in contact komen, hebben er minder ervaringen mee en gaan zich meer baseren op wat ze erover horen", zegt ook Stiers. "Een partij als Vlaams Belang, die sterk focust op deze thema's, speelt daarop in. Bovendien krijg je mogelijk een dubbel effect, want de kans is ook groot dat mensen in meer of minder diverse buurten gaan wonen afhankelijk van hun mening erover."

Een laatste, opvallende vaststelling: in gemeenten waar inwoners minder gelukkig zijn, scoort de PVDA beduidend beter.

Dat blijkt als we kijken naar het geluksniveau in de Vlaamse gemeenten, gemeten in de Gemeente-Stadsmonitor van 2023 . Daarbij werd gevraagd aan mensen om te zeggen hoe (on)gelukkig ze zich voelden, op een schaal van 0 (heel ongelukkig) tot 10 (heel gelukkig).

In de figuur hieronder zijn de Vlaamse gemeenten opnieuw opgedeeld in 5 gelijke groepen, geordend volgens het geluksgevoel van de inwoners. Links bevinden zich de gemeenten waar het minst mensen aangeven zich ongelukkig te voelen, rechts de gemeenten met meer ongelukkige inwoners. De hoogte van het balkje geeft de gemiddelde PVDA-score in die gemeenten weer.

"De vraag is wie die mensen zijn", zegt Stiers. "We weten dat heel wat mensen niet alleen voor een programma stemmen, maar vooral ook tegen de huidige machtspartijen. Mensen die ongelukkig zijn met het huidige beleid komen dan mogelijk al snel uit bij de radicale partijen zoals Vlaams Belang en de PVDA."

Alleen blijkt uit de analyse van de cijfers dat er geen verband is tussen gemeenten waar mensen zich meer of minder ongelukkig voelen en de scores van Vlaams Belang. "Dat is opvallend", zegt Stiers. "Daar zie ik niet meteen een verklaring voor."

"De Gemeente-Stadsmonitor is geen politieke survey, dus de vraag is dan waar mensen aan denken als ze de vraag beantwoorden hoe gelukkig ze zich voelen. We weten dat dat vaak economische zaken zijn. Op het moment van de bevraging vorig jaar zaten we nog in tijden van hogere inflatie, dus mogelijk is dat een verklaring waarom die mensen meer uitkomen bij een arbeiderspartij als PVDA. Maar dat is speculatie."