Het Vlaamse verkiezingsresultaat voor het Europees Parlement weerspiegelt de tendensen voor het regionale en federale niveau langs Vlaamse kant. De groenen en liberalen gaan erop achteruit, in het centrum houden de christendemocraten en de socialisten goed stand, en de voorspelde golf van radicaal-rechtse partijen zet zich minder hard door dan voorspeld. De kans is groot dat commissievoorzitter Ursula von der Leyen zichzelf opvolgt. De vraag is welke rol Sophie Wilmès (MR) opneemt, nu ze met een recordaantal voorkeurstemmen versterkt uit deze verkiezingen komt.
Het valt op dat de aangekondigde groei van radicaal-rechtse partijen zich niet in alle Europese landen even sterk heeft doorgezet. De pro-Europese partijen blijven samen groter dan de Eurokritische partijen. Van een breed anti-Europees sentiment is er dus geen sprake.
Binnen Vlaanderen is het Vlaams Belang op Europees vlak de grootste partij geworden. Groen doet het in Europa traditioneel een pak beter dan regionaal en federaal. Je kan met deze uitslag vermoeden dat Belgische kiezers op Europees vlak misschien een minder strategische keuze maken en meer stemmen vanuit een overtuiging. In dat opzicht is de eerste Vlaamse zetel voor PVDA in het Europees parlement, voor oud-vakbondsman Rudi Kennis ook geen verrassing.
In de Scandinavische landen is er tegendraads gestemd: zowel in Finland als Zweden gaan de radicaal-rechtse partijen erop achteruit. In Denemarken wint de groene partij. En in Italië is uiterst rechts zelfs fors gedaald: de Lega-partij van Matteo Salvini zakt onder de 10 procent, terwijl Fratelli d'Italia van premier Meloni winst boekt.
Ook verrassend: in Hongarije gaat de partij van minister-president Viktor Orbán er voor het eerst in jaren op achteruit. Hij blijft met 44 procent groot in eigen land, maar de nieuwe partij van een voormalig medewerker van hem scoort uit het niets 30 procent, en snoept onder meer bij Orbán stemmen af.
De grootste impact van de Europese verkiezingen is er in Frankrijk, waar president Macron het Franse parlement heeft ontbonden en nieuwe verkiezingen heeft uitgeschreven. Een grote gok van hem, na de overtuigende winst van het radicaal-rechtse Rassemblement National van Marine Le Pen.
Volgt Ursula von der Leyen zichzelf op?
Met deze resultaten is de kans groot dat de Duitse Ursula von der Leyen zichzelf kan opvolgen als commissievoorzitter. Haar christendemocratische fractie, de EVP, blijft de grootste. Geen verrassing, want inhoudelijk heeft de partij doorheen de jaren wat meer bijgestuurd naar rechts. Qua landbouwbeleid is het protest van de boeren niet in dovemansoren gevallen. En op vlak van migratie worden er forsere standpunten ingenomen: een evolutie die we terugzien bij de CD&V van Sammy Mahdi.
Verder houdt de socialistische fractie stand en die van de liberalen en groenen krimpt wat. Aan de rechterzijde is het minder duidelijk wie tot welke fractie zal behoren. Daar kunnen partijen in principe gaan 'shoppen', om zich aan te sluiten bij de fractie 'Identiteit en democratie' of de 'Europese conservatieven en hervormers'.
Daar zullen wat verschuivingen in zitten, nadat het Duitse AfD vlak voor de verkiezingen op vraag van Marine Le Pen uit de fractie is gegooid. Het Oostenrijkse radicaal-rechtse FPÖ wil de Duitsers er weer bij, maar het is de vraag of Le Pen dat ziet zitten, voor de Franse parlementsverkiezingen achter de rug zijn.
Hoe gaat de Europese formatie verder?
De volgende stap is de aanstelling van een nieuwe Commissievoorzitter. Die moet op zoek naar een nieuwe meerderheid in het Europees parlement. Von der Leyen wil zichzelf opvolgen en ze heeft al aangegeven dat ze op zoek wil naar partijen die pro-Oekraïens gezind zijn.
Concreet komen de Europese regeringsleiders volgende week maandag, op 17 juni samen. Zij beslissen samen wie ze samen voordragen als nieuwe commissievoorzitter. Voor ons land neemt ontslagnemend premier De Croo aan die topontmoeting deel. De beslissing over de kandidatuur valt wellicht pas op de de Europese top van 27-28 juni.
Die kandidaat moet een meerderheid zoeken in het Europees parlement, om daar een vertrouwensstemming te overleven. De parlementsleden stemmen anoniem over de kandidaat-commissievoorzitter. Die heeft 361 stemmen nodig voor een meerderheid.
Met de pro-Europese partijen samen kom je nu aan 403 zetels: een nipte meerderheid in Europese termen, waar niet alle nationale fracties zomaar mee stemmen. De Franse republikeinen hebben al laten weten dat ze Von der Leyen niet gaan steunen. De partij van de Hongaarse minister-president Viktor Orbán heeft dat vorige keer wel gedaan, maar de kans is klein dat dit opnieuw zal gebeuren.
Europese rol of federale functie voor Wilmès?
Uitschieter in de Europese resultaten voor ons land is Sophie Wilmès (MR). Met meer dan een half miljoen voorkeursstemmen verbreekt ze het Waalse stemmenrecord. Door haar hoge persoonlijke score stuwt ze de MR naar een absolute Europese topscore van 35 procent. Wilmès komt sowieso gesterkt uit deze verkiezingen.
De hamvraag is of Wilmès effectief gaat zetelen in het Europees parlement, of ze haar persoonlijke score verzilvert met een rol op federaal niveau, aangezien de MR de grootste partij is in Franstalig België. En dan is er in principe nog een derde optie voor Wilmès: de functie van Europees commissaris, als opvolger van haar partijgenoot Didier Reynders.
Het is de federale regering die moet beslissen wie er als Belgische Eurocommissaris wordt aangesteld. Als ons land een portefeuille wil die zwaar genoeg weegt, dan valt die beslissing best zo snel mogelijk.
In het verleden was ons land al bij de laatsten van de Europese klas, toen Marianne Thyssen in augustus 2014 werd voorgedragen. De kans bestaat nu dat de regering in lopende zaken de keuze zal maken, al kan dat ook een taak van de nieuwe federale regering zijn, als de formatie vlot verloopt.
Hoe dan ook maakt de functie van Europees commissie deel uit van de bredere onderhandelingen over wie welk topmandaat krijgt. Simpel gezegd: de partij die de Eurocommissaris levert, zal nationaal een ministerpost minder krijgen.
Didier Reynders is in eerste instantie geen kandidaat om zichzelf op te volgen. Hij mikt op een functie bij de Raad van Europa. Er zijn ook nog twee andere Europese topvacatures. Er moet een nieuwe voorzitter van de Europese Raad gezocht worden, als opvolger voor de liberaal Charles Michel. Er wordt ook een nieuwe hoge vertegenwoordiger voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid aangesteld, als opvolger van de Spaanse socialist Josep Borrell.
De kans bestaat dat de Europese socialisten en liberalen onderling overeenkomen om van post te wisselen. In dat geval heeft Sophie Wilmès in theorie goede papieren om Borrell op te volgen, als liberale vrouw met ervaring als minister van Buitenlandse Zaken. De vraag is of zij dat op persoonlijk vlak ziet zitten, op dit moment in haar leven en carrière. En de vraag is nog maar of men in Europa zit te wachten op een nieuwe Belg in een topfunctie, na het brokkenparcours van Charles Michel.
