In Zweden is er verzet ontstaan tegen de opening van nieuwe mijnen of nieuwe projecten om zeldzame mineralen of metalen boven te halen. In de aanloop naar de Europese verkiezingen worstelen de Zweden met een ethisch dilemma: voluit gaan voor mijnbouw (en zo de energietransitie een extra duwtje geven) of toch een beetje een rem zetten op de vele mijnprojecten die tegelijk ook een impact hebben op milieu en omgeving?
Kostbare metalen, Europese wetgeving en lokaal verzet plaatsen Zweden voor "mijndilemma"
Michaël Torfs
Gepubliceerd:
Donderdag maakte de Noorse mijngroep Rare Earths Norway bekend dat er een schat aan zeldzame aardmetalen is gevonden in het zuidoosten van Noorwegen. Het zou gaan om de grootste voorraad van Europa, een pak groter dan die in Kiruna, in Zweden.
Dat de naam van de Zweedse stad Kiruna valt, is geen toeval. Zweden heeft heel wat zeldzame metalen en mineralen in de grond zitten. Over het hele land zijn er mijnen. Die zijn belangrijk voor de omschakeling naar een groene(re) economie: zeldzame metalen en mineralen worden onder meer gebruikt in batterijen, elektrische auto's, zonnepanelen en zelfs in windturbines.
Er is sprake van meer dan 900 interessante ontginningsplekken van noord tot zuid, waar metalen of mineralen te vinden zijn. Het kan dan gaan over lithium, maar ook over koper of kobalt tot zeldzame aardmetalen.
Europese Unie wil zelf boontjes doppen
De Europese Unie wil in de omslag naar een koolstofvrije maatschappij dat we minder afhankelijk worden van het buitenland voor pakweg de batterijen van elektrische auto's. Daartoe is de Critical Raw Materials Act er gekomen, om landen aan te zetten meer kostbare metalen zelf boven te halen en dus minder afhankelijk te worden van landen als China of Chili.
De Critical Raw Materials Act? De EU heeft het daarin concreet over 34 metalen en mineralen die het als "cruciaal" catalogiseert voor de Europese economie. 17 daarvan worden strategisch genoemd. Het gaat dan onder meer om koper, nikkel, lithium, kobalt, aluminium en zeldzame aardmetalen zoals cerium en samarium.
Concreet wil de EU tegen 2030 minstens 10 procent van de zeldzame materialen die ze gebruikt, zelf opdelven. Nu staat China in voor het leeuwendeel daarvan (voor zeldzame aardmetalen gaat het om 90 procent).
40 procent wil Europa zelf bewerken. De recyclage moet opgetrokken worden naar 25 procent. Belangrijk is ook dat geen enkel derde land voor meer dan 65 procent van de invoer (van het jaarlijkse verbruik) mag instaan.
"Deel van het publieke debat"
De Critical Raw Materials Act heeft best wat gevolgen voor Zweden. Er zouden oude mijnen weer geopend worden, of opnieuw onderzocht, of er zouden nieuwe mijnen of installaties opengaan. "Het gaat vaak over mijnbouw in het publieke debat", vertelt geoloog en geochemicus Axel Sjöqvist aan de telefoon vanuit Zweden.
De milieunormen zijn best wel streng in Zweden, maar toch zijn er lokale bezorgdheden. Die gaan onder meer over milieu, drinkwater, landschapsbeschadiging en extra verkeer. En daar groeit verzet tegen.
Een aantal gemeentes in Zweden zegt "nee" tegen nieuwe mijnen of projecten en gaan zelfs actief lobbyen
Axel SJôqvist, specialist aardmetalen en mineralen
"Wat hier de laatste paar dagen voornamelijk weer in de media speelt (we belden Sjöqvist eind mei, red.), is dat een aantal gemeentes in verschillende delen van Zweden “nee” zeggen tegen nieuwe mijnen of specifieke projecten".
"Onder andere gaat het om vanadium in Jämtland en grafiet in Vittangi. Beide zijn nodig voor verschillende soorten batterijen. In het geval van Vittangi wil de gemeente Kiruna het project niet steunen, wat vreemd kan lijken aangezien mijnbouw natuurlijk centraal staat in Kiruna. Wat ook raar is, is dat vier gemeentes in Jämtland een actieve anti-mijnlobby voeren met publieke middelen (belastinggeld), wat waarschijnlijk onwettelijk is."
Mijnbouwtaks voor de gemeente?
Er loopt ook al langer een discussie in Zweden over hoe mijnen anders kunnen worden belast. Het extra geld zou bijvoorbeeld specifiek naar de gemeente kunnen gaan waar de nieuwe mijn komt. Ook minister van Energie Ebba Busch mengde zich in het debat. Om gemeenten "positiever te laten staan" tegenover nieuwe projecten, denkt ze aan een taks waarbij het geld naar de gemeente zelf vloeit.
"We kunnen het ons niet permitteren om opties uit te sluiten om de gemeenten mee te krijgen. Daarvoor is de groene transitie veel te belangrijk", zei ze daarover in de Zweedse pers.
"Sami worden grootste slachtoffer"
Los van de lokale bezorgdheden - in het mijnstadje Kiruna zakt zelfs een deel van de stad weg door intensieve mijnbouw - is er ook het verhaal van de Sami, de groep oorspronkelijke inwoners in het noorden van het land, aan de poolcirkel.
Volgens sommigen zouden zij de grootste slachtoffers kunnen worden van de nieuwe realiteit. Dat komt omdat hun leefgebied, waar ze onder meer ook hun rendieren hoeden, in aanmerking komt voor heel wat potentiële projecten. Critici hebben het zelfs over "schendingen van de mensenrechten" en "groen kolonialisme".
Ethisch vraagstuk
Of hoe Zweden verscheurd wordt door een groot ethisch vraagstuk: voluit gaan voor de groene omslag, of rekening houden met de lokale impact op natuur, mens en dier - met daarbij de vraag in hoeverre beide überhaupt wel verenigbaar zijn. Eerder was er in Servië verzet tegen een lithiummijn - lithium is belangrijk voor het maken van batterijen.
En dat terwijl volgens Julia Poliscanova van Transport & Environment de EU wel degelijk zelfvoorzienend kan zijn - als alles en iedereen mee stapt tenminste.
