Probeerde Tinne Van der Straeten het Internationaal Energieagentschap te manipuleren over de kernuitstap?

Het was een opmerkelijke uithaal van Demir naar Groen-voorzitster Nadia Naji, tijdens het klimaatdebat in 'Terzake KIES24' vorige vrijdag. Ze toonde het geschrapte advies en viel het beleid van Van der Straeten aan. Die reed alleen voor haar eigen partij en niet voor het algemeen belang, stelde Demir.

We kregen het bewuste document van het Internationaal Energieagentschap (IEA) in handen. Daarin staat inderdaad volgende passage doorgestreept:

In andere woorden: het IEA zegt dat België beter de mogelijkheid voorziet om zijn kerncentrales langer open te houden voor het geval het niet zou lukken om tijdig nieuwe gascentrales te bouwen. Maar die passage is dus doorgestreept.

Naast de geschrapte tekst staat een opmerking van een medewerker van het kabinet van minister van Energie Tinne Van der Straeten:

De passage komt uit een document dat al dateert van mei 2021. Het gaat om een grootschalige doorlichting van het Belgische energielandschap door het IEA. In het document raakt het Internationale Energieagentschap niet 1, maar 4 keer de piste aan van een mogelijke nucleaire verlenging. Maar elke keer stelt het kabinet Van der Straeten voor om de passages te schrappen of aan te passen.

Zulke suggesties om te schrappen zijn niet ongewoon: ze gebeuren voortdurend, zeker in complexe internationale studies. Ook het IEA legt zijn nationale doorlichtingen altijd voor aan meerdere betrokken partijen, met de expliciete vraag suggesties voor correctie door te geven of eventueel foute conclusies te schrappen. Die uitwisselingen kunnen maandenlang over en weer gaan.

Bij die betrokken partijen horen onder meer de verschillende energie-administraties en de kabinetten van de 4 energieministers in ons land. Die stellen allemaal schrappingen en wijzigingen voor. Ook het kabinet-Demir dus. Maar volgens Demir was er afgesproken om alle aanpassingen in onderling overleg en alleen met instemming van alle partijen door te voeren.

En daar ligt het pijnpunt. Demir beweert in 'Terzake KIES24' dat Van der Straeten zich niet aan die afspraak heeft gehouden. De passage wordt na de afspraak plots toch nog geschrapt in een nieuw document van het IEA. Dat gebeurt na een apart overleg met Van der Straeten. Het IEA plooit gedeeltelijk voor haar wensen. Tegen de expliciete wil van Demir in.

Het toont volgens Demir aan dat Van der Straeten de piste om kernreactoren eventueel toch nog langer open te houden doelbewust saboteert.

En nu, in volle verkiezingsstrijd, ruikt ze haar kans om het hele incident uit 2021 nog eens op te rakelen. Net als Georges-Louis Bouchez (MR) een kleine maand geleden, valt Demir in de Terzakestudio Groen-voorzitster Nadia Naji aan op de onwil van Tinne Van der Straeten om de kernreactoren toch te verlengen.

Maar kloppen die beschuldigingen wel? Om die vraag te beantwoorden, moeten we het hele incident in zijn juiste context plaatsen. Terug in de tijd dus, meer bepaald naar het voorjaar van 2021.

Tinne Van der Straeten werkt op dat moment volop aan een plan om de volledige kernuitstap te verwezenlijken. Sluitstuk is een financieringsmechanisme om nieuwe elektriciteitscentrales te kunnen bouwen. Die moeten de kernreactoren vervangen die gesloten gaan worden. Iedereen weet dat een volledige kernuitstap zonder nieuwe gasgestookte elektriciteitscentrales onmogelijk is.

Alleen: op dat moment wil nog niemand in nieuwe centrales investeren. Die kunnen immers alleen stroom maken wanneer de wind- en zonne-energie niet thuis geven. Wanneer die wind en zon er wel zijn, moeten ze hun productie onmiddellijk terugschroeven. Hun inkomen hangt dus af van het grillige Belgische weer.

Een gascentrale kost makkelijk een half miljard euro: geen enkele energieproducent wil zo’n som neertellen zonder een gegarandeerd inkomen. Om toch nieuwe gascentrales aan te trekken zijn subsidies nodig. 

Die subsidies is Tinne Van der Straeten op dat moment volop aan het uitwerken, via het zogenaamde CRM-systeem. Om de subsidies onder controle te houden, zullen ze worden geveild. Kandidaat-bouwers kunnen een bod indienen, en wie de laagste subsidies vraagt voor zijn nieuwe gascentrale zal ze mogen bouwen.

Er is haast bij, want om een gascentrale te bouwen heb je al gauw een paar jaar nodig. Om tegen 2025 klaar te zijn, moet de eerste CRM-veiling absoluut in 2021 plaatsvinden én moet het subsidiëringssysteem goedgekeurd worden door de Europese Unie. Zonder de CRM-veilingen is een volledige kernuitstap gewoon onmogelijk. Maar als Van der Straeten keihard werkt, kan een veiling nog net in het najaar.

Als via de veiling nieuwe gascentrales kunnen worden vastgelegd, dan is de volledige kernuitstap misschien nog mogelijk. Van der Straeten kan stoorzenders dus missen als kiespijn.

Uitgerekend in 2021 is er dus zo’n stoorzender aan het werk. En niet de minste: het gereputeerde Internationaal Energieagentschap is bezig aan zijn vijfjaarlijkse doorlichting van het Belgische energiebeleid. De rapporten van het IEA genieten veel aanzien. Bovendien geeft het IEA in zijn rapporten telkens ook een aantal aanbevelingen mee. Die aanbevelingen zijn niet-bindend, maar hebben wel een grote symbolische waarde.

De experten van het IEA zijn heel goed op de hoogte van de Belgische plannen over de kernuitstap en ze wijzen op een aantal onzekerheden. Zo is het helemaal nog niet duidelijk of er wel voldoende kandidaten voor nieuwe gascentrales zullen opduiken in de eerste CRM-veiling, later dat jaar. Daarom adviseert het IEA, uit voorzorg, in mei 2021 om nog vóór de eerste veiling al alternatieve plannen uit te werken om één of meerdere kernreactoren een aantal jaren te verlengen.

Telkens als het IEA daar in het tussentijdse rapport gewag van maakt, stellen de kabinetsmedewerkers van Tinne Van der Straeten dus voor om die passages te schrappen.  

Dat mogen ze overigens doen, want ze voeren daarmee eigenlijk uit wat in het regeerakkoord staat. De regering-De Croo gaat in de eerste plaats namelijk onverkort voor een volledige kernuitstap tegen 2025. Pas eind november 2021 komt er een eerste evaluatie, zo staat in het regeerakkoord. Ná de CRM-veiling en niet ervoor, zoals het IEA adviseert. Pas als er dan "een onverwachts probleem is", komt er mogelijk toch nog een verlenging van de kernreactoren.

Het valt dan ook op dat geen enkele coalitiepartner van Tinne Van der Straeten aanmerkingen maakt op haar ingrepen in het document van het IEA. Ook de MR niet, die haar later zal beschuldigen de verlenging bewust te hebben gesaboteerd. De energieministers van het Brusselse en het Waalse gewest reageren evenmin. Al is dat geen verrassing: ze behoren alle 2 tot Ecolo, de Franstalige zusterpartij van Groen die ook voor een totale nucleaire uitstap gaat

Er zit echter één partij rond de tafel die niet tot de coalitie behoort én ronduit tegenstander is van de kernuitstap: Vlaams minister van Energie Zuhal Demir, van N-VA. Demir kan niet leven met de schrappingen die Van der Straeten voorstelt. Op 22 mei 2021, op een vergadering van de verschillende administraties en kabinetten, leggen haar kabinetsmedewerkers hun bezwaren op tafel.

De federale diensten van Tinne Van der Straeten staan op dat moment open voor de kritiek van het kabinet-Demir. Ze beloven dat ze hun opmerkingen voortaan met alle andere betrokken partijen zullen delen. Zonder een gezamenlijke schriftelijke goedkeuring zijn veranderingen niet langer mogelijk. De deadline voor het doorsturen van de laatste bemerkingen aan het IEA is 15 juni. "Lessons learned", staat er letterlijk in het vergaderverslag.

Het kabinet-Van der Straeten heeft zijn lesje geleerd en gaat er expliciet mee akkoord niet langer meer alleen veranderingen voor te stellen aan het IEA. Dat zal voortaan samen gebeuren, in samenspraak met de andere kabinetten en administraties. Demir krijgt daarmee de facto een veto over de aanpassingen die Van der Straeten voorstelt aan het IEA.

Op 14 juni 2021 is er een laatste gezamenlijke bijeenkomst tussen de verschillende partijen, waarna de federale overheid de definitieve bemerkingen op 17 juni doorstuurt naar het IEA. Daarmee zit de raadplegingsronde erop. Tenminste: zo lijkt het toch.

Maar dat is niet het geval. Ook na 17 juni vindt er nog overleg plaats tussen de federale overheid en het IEA. Bij dat overleg is ook een kabinetsmedewerker van Tinne Van der Straeten betrokken, zo bevestigt ons een betrouwbare bron. Het kabinet zelf ontkent ook niet dat het op eigen houtje nog verder heeft gepraat, ondanks de afspraken van 22 mei. Maar dat mocht blijkbaar, omdat het enkel nog ging over details van de CRM-veiling en niet meer over de kernzaken: die waren door alle kabinetten goedgekeurd.

Het resultaat van dat extra overleg wordt op 2 juli duidelijk. Op dat moment krijgen de verschillende partijen het al zeer gedetailleerde hoofdstuk “Algemene Energiepolitiek” van het finale IEA-rapport toegestuurd. En daar is volgens Demir toch nog wat meer aan veranderd dan de details over de CRM-veiling. Het hoofdstuk eindigt namelijk met 5 kernaanbevelingen.

De 5de en laatste aanbeveling gaat over de fel bediscussieerde bezorgdheid van het IEA over de CRM-veiling: als die te weinig nieuwe centrales zou opleveren, moet mogelijk aan een nucleaire verlenging worden gedacht. Maar er staat iets anders:

In mensentaal: de federale overheid moet scenario’s voorbereiden om na 2025 niet zonder stroom te vallen, wanneer er na de CRM-veiling niet genoeg nieuwe elektriciteitscentrales bijkomen. Ter hoogte van de tekst staan nog een paar bemerkingen tussen een medewerker van het IEA en de federale overheid, waaruit blijkt dat er nog discussies over zijn geweest. Waar het om gaat: het woord 'kerncentrales' staat er niet meer in. 

En dat was luttele tijd daarvoor in mei 2021 wél nog het geval: 

In de IEA-aanbeveling van mei was er dus wél nog sprake van een verlenging van de bestaande kerncentrales, in die van juli is die verlenging compleet verdwenen.

Wanneer dat onder het oog komt van de kabinetsmedewerkers van Demir concluderen die dat Van der Straeten toch nog eigenhandig voorstellen heeft gestuurd om een eventuele verlenging van de kernreactoren te laten schrappen. Tegen alle afspraken in en achter de rug van de andere partijen. En nu blijkt volgens Demir zelfs dat het IEA meestapt in de suggesties van Van der Straeten.

Daarop neemt Demir een radicaal besluit. Op 14 september laat ze vanuit haar kabinet een brief sturen naar het hoofdkwartier van het IEA in Parijs. De brief is rechtstreeks gericht aan Fatih Birol, hoofd van het Agentschap, en ondertekend door Demir zelf.

Demir klaagt aan dat een essentiële aanbeveling over een mogelijke nucleaire verlenging is geschrapt uit het hoofdstuk dat haar medewerkers begin juli hadden ontvangen. Ze geeft aan dat die verandering er blijkbaar is gekomen na een contact tussen Van der Straeten en het IEA zonder dat daarbij de gewesten werden gekend. Demir "betreurt" die verandering.

Het zit Demir zo hoog dat ze ook de media op de hoogte brengt van het incident. De krant De Tijd brengt er op 1 oktober 2021 een artikel over onder de kop: "Belgische rel over kernuitstap ". Demir verdenkt Van der Straeten er duidelijk van dat ze de mogelijke piste om alsnog kernreactoren te verlengen niet wil voorbereiden.

De weken en maanden nadien stuurt het IEA de andere hoofdstukken uit zijn finale IEA-rapport door naar de kabinetten en administraties. Op 27 september volgt een mail met onder meer het aparte hoofdstuk over kernenergie zelf. Opmerkelijk: daar blijft het advies van het IEA over een mogelijke verlenging van de kernreactoren wél overeind. Het staat er zelfs een paar keer in, zonder enige ingreep, schrapping of aanvullende commentaar van het kabinet Van der Straeten.

Een maand later, op 31 oktober 2021 raken de resultaten van de eerste CRM-veiling bekend. Die blijkt een groot succes: er komen 2 nieuwe gascentrales bij. De bezorgdheid van het IEA dat de veiling te weinig nieuwe elektriciteitscentrales zou opleveren, blijkt ongegrond. Het advies om toch nog kernreactoren te verlengen, lijkt op dat moment helemaal achterhaald.

Ook het kabinet-Demir lijkt zich neer te leggen bij de feiten. De eindversie van het IEA-rapport laat intussen op zich wachten, door de aanhoudende discussies tussen de kabinetten. Maar op een vergadering van 11 februari 2022 aanvaardt Demir uiteindelijk de eindversie. Zij het met voorbehoud: het eindrapport is "onafhankelijk opgesteld", "we nemen het in ontvangst" maar verkiezen een "neutrale formulering". We willen "geen te grote impliciete goedkeuring", stelt haar kabinet.

Nog geen 14 dagen later ziet de wereld er plots heel anders uit. Op 24 februari 2022 vallen Russische troepen Oekraïne binnen. Gas wordt peperduur. Nog extra gascentrales bouwen, wordt heel moeilijk te verkopen. Tegelijk blijkt dat de import van stroom uit het buitenland, waarop ons land ook rekent om de nucleaire uitstap waar te maken, niet zo zeker is.

De Franse nucleaire centrales die ons van de meeste stroom moeten voorzien, blijken te kampen met ernstige slijtageproblemen. Verschillende reactoren moeten dicht, voor herstelling. De Fransen kunnen ons geen stroom meer leveren. De elektriciteitsprijzen schieten de hoogte in.

Gelukkig draaien onze kernreactoren wel nog op volle kracht. Maar in 2025 zullen die er dus niet meer zijn. Als de Fransen dan opnieuw niet thuis geven, komt onze eigen stroombevoorrading ernstig in gevaar. Zelfs de succesvolle CRM-veiling blijkt niet meer voldoende om een volledige kernuitstap op te vangen. 

Op 18 maart 2022 neemt de regering haar bocht: de kernreactoren Doel 4 en Tihange 3 blijven tien jaar langer open. Het betwiste advies van het IEA waarover Demir en Van der Straeten maandenlang hebben gevochten is totaal achterhaald.

In het geactualiseerde eindrapport van het IEA dat uiteindelijk pas verschijnt op 22 april 2022, is er dan ook geen spoor meer van te bekennen. De maandenlange discussies tussen Demir en Van der Straeten waren een maat voor niets.

Na de uithaal van Demir in 'Terzake KIES24' vorige week vroegen we een reactie van het IEA. Daarbij informeerden we of het IEA heeft geplooid onder druk van Van der Straeten. We ontvingen hun antwoord deze week.

Het IEA stelt dat het verwijt van Demir niet correct is. Het wijst erop dat het energielandschap tussen mei 2021 en april 2022 ingrijpend is gewijzigd: de veiling van nieuwe gascentrales was succesvol en de 2 kernreactoren waren intussen verlengd. Het document van mei 2021 was dus helemaal achterhaald. Het eindrapport van april 2022 was totaal anders.

Het IEA zegt niets over de tussentijdse versie van juni 2021, waar het advies mogelijk wel was aangepast onder druk van Van der Straeten. Of ze nu even wel hebben geplooid of niet, blijft dus onduidelijk.

Maar het IEA wijst wel fijntjes op hun nieuwe advies van april 2022. De Belgische regering moet opnieuw scenario’s voorbereiden om de bevoorradingszekerheid na 2025 te garanderen, in het geval dat de CRM-veilingen of de verlenging van de 2 kernreactoren toch niet voldoende stroom zouden opleveren.

Het IEA blijft dus bezorgd over de stroombevoorrading van ons land, zelfs na de verlenging van onze 2 kernreactoren Doel 4 en Tihange 3.

En dat advies heeft niemand geschrapt. Niemand. Ook Van der Straeten niet.