Claudia Sheinbaum of Xótchitl Gálvez: een van hen wordt de eerste vrouwelijke president van Mexico

Wanneer in Mexico presidentsverkiezingen worden gehouden, heeft het geen zin om op het stembiljet naar de zittende president te zoeken. Al zo'n 100 jaar bepaalt de grondwet dat een president niet herverkiesbaar is en maximaal 1 termijn van 6 jaar aan de macht mag zijn.

Een van de gevolgen van de Mexicaanse Revolutie (1910-1920). En een grondwettelijke beperking die je de dag van vandaag maar zelden tegenkomt in Latijns-Amerika.

Niet alleen mag een president zichzelf niet opvolgen, ook op een later moment terugkomen (zoals Donald Trump in de VS hoopt te doen) is verboden. 6 jaar president en daarna nooit meer.

Geen Andrés Manuel López Obrador op het stembiljet dus (de huidige president), wel 3 andere kandidaten. 2 vrouwen steken er in de peilingen met kop en schouders bovenuit.

Claudia Sheinbaum (61) is de kandidaat van de regerende linkse alliantie van López Obrador, 'Sigamos Haciendo Historia' ('Laten we geschiedenis blijven schrijven'), de opvolger van de alliantie 'Samen maken we geschiedenis' waarmee de huidige president in 2018 naar de stembus trok.

Sheinbaum is een natuurkundige en milieu-ingenieur. In Mexico heeft ze een goede reputatie voor haar wetenschappelijk onderzoek. In 2007 was ze ook lid van het VN-klimaatpanel IPCC. In dat jaar won het IPCC samen met de Amerikaanse voormalige presidentskandidaat Al Gore de Nobelprijs voor de Vrede.

Sheinbaum is ook geen nieuweling in de politiek. Een 20-tal jaar geleden was ze minister van Milieu in het bestuur van Mexico-Stad (te vergelijken met een minister in de Brusselse regering). López Obrador was toen overigens regeringsleider.

Later werd ze burgemeester van een deelgemeente van Mexico-Stad en van 2018 tot 2023 stond ze zelf aan het hoofd van de regering van Mexico-Stad. Een functie die ze opgaf om campagne te kunnen voeren voor deze presidentsverkiezingen.

Sheinbaums achternaam wijst op Europese roots. Ze is van joodse afkomst en heeft grootouders die in de jaren 1920 vanuit Litouwen en Bulgarije naar Mexico emigreerden.

Xóchitl Gálvez (61) is de kandidaat van Fuerza y Corazón por México (Kracht en hart voor Mexico), een alliantie van oppositiepartijen. Onder dat dak huizen onder meer de centrumrechtse PRI (die in de 20e eeuw 70 jaar lang ononderbroken de president leverde), de rechtse PAN (die er in 2000 in slaagde om de PRI-heerschappij te doorbreken) en de jongere, sociaaldemocratische partij PRD.

Met andere woorden: een samengaan van partijen van verschillende strekkingen die de regerende linkse alliantie van de macht willen verdrijven.

Gálvez en Sheinbaum hebben wel het een en ander gemeen. Ook Gálvez heeft een wetenschappelijke achtergrond, als computeringenieur. En ook zij was een tijdlang burgemeester van een deelgemeente van Mexico-Stad.

Gálvez was ook een succesvolle onderneemster. Ze richtte verschillende winstgevende technologiebedrijven op en in 1994 en 1995 werd ze verkozen tot ondernemer van het jaar.

Gálvez is van inheemse origine en groeide op in armoede. Via een studiebeurs kon ze aan de universiteit studeren. Die levenservaring zette ze op latere leeftijd in toen ze in 2000 door toenmalig president Vicente Fox aangesteld werd als hoofd van de Nationale Commissie voor de Ontwikkeling van de Inheemse Volkeren. De voorbije 5 jaar was ze senator.

De derde kandidaat, Jorge Álvarez Máynez van de Movimiento Ciudadano (Burgerbeweging), kijkt in de peilingen tegen een bijna onoverbrugbare achterstand aan. Mexico krijgt daardoor met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid voor het eerst een vrouw als president.

Hoewel een deel van het beleid van López Obrador omstreden is, voert zijn partijgenote Sheinbaum de peilingen aan en is ze van de 2 vrouwen dé favoriet om de eerste vrouw als president te worden. In interviews  erkent ze het belang van die mijlpaal, "niet alleen voor mijn land, maar voor de hele wereld". Ze is ervan overtuigd dat een vrouw als president het "macho-imago" van haar land "zal omkeren".

Mexico staat nog altijd bekend als een patriarchale samenleving (waarin mannen het grotendeels voor het zeggen hebben en vrouwen als minderwaardig worden beschouwd) met veel 'machismo', toch komt de eerste vrouw als president ook niet helemaal uit de lucht vallen.

Het is het voorlopige hoogtepunt van een langzaam proces dat de laatste jaren in een stroomversnelling kwam. Waar in de 20e eeuw slechts enkele tientallen vrouwen in het parlement zaten, gouverneur van een deelstaat of rechter bij het Hooggerechtshof waren, zie je nu steeds meer vrouwen op hoge politieke of gerechtelijke posten.

De 'wet op de algehele pariteit' uit 2019 (ingevoerd door huidig president López Obrador) heeft daar heel veel mee te maken. Die bepaalt dat zowel op federaal niveau als op dat van de deelstaten en gemeentes minstens de helft van de besturen, parlementen en raden uit vrouwen moet bestaan.

Ook bij gerechtelijke benoemingen moet in minstens de helft van de gevallen voor een vrouw gekozen worden. Mexico heeft daardoor de meest vergaande wet op het vlak van vrouwenparticipatie in heel Latijns-Amerika.

Toch heeft Mexico nog een lange weg te gaan op het vlak van vrouwenrechten. Er heerst nog altijd veel ongelijkheid, bijvoorbeeld in verloning of toegang tot gezondheidszorg. En de samenleving is nog altijd doordrongen van patriarchale praktijken en machogedrag.

Experten verwachten wel dat ook dat zal verbeteren. Ook Sheinbaum benadrukt dat in interviews: de politiek kan het goede voorbeeld geven, maar "culturele veranderingen vergen nu eenmaal tijd".

Ook het geweld op vrouwen blijft een groot probleem. Volgens cijfers van de Verenigde Naties worden elke dag 9 vrouwen vermoord in Mexico. Sheinbaum wil daarom de wet aanpassen, zodat alle gewelddadige sterfgevallen onderzocht worden als vrouwenmoorden. Ze wil ook openbare aanklagers aanstellen die gespecialiseerd zijn in de verdediging van vrouwen.

Gálvez van haar kant pleit voor een algemene juridische hervorming om gendergeweld te verminderen en de straffeloosheid aan te pakken.

Beide vrouwen zijn er ook voor om abortus uit de strafwet te halen. In 2023 garandeerde het Mexicaanse Hooggerechtshof - anders dan in de Verenigde Staten - het recht op abortus in heel het land. Maar tot op vandaag is abortus nog maar in 11 van de 32 deelstaten uit de strafwet gehaald.

Wie Mexico zegt, denkt ook aan (drugs)geweld en migratie, twee hete hangijzers in de Mexicaanse politiek en samenleving. Tussen 2015 en 2022 is het aantal doden gelinkt aan geweld met bijna 300 procent gestegen.

Ook deze verkiezingscampagne verliep overigens bijzonder gewelddadig. Eerder deze week werd in de centrale deelstaat Morelos opnieuw een kandidaat bij de gemeenteraadsverkiezingen vermoord (er zijn vandaag ook lokale en parlementsverkiezingen). In heel de campagne werden minstens 20 kandidaten vermoord door de georganiseerde misdaad.

In april werd ook de auto van Sheinbaum even tegengehouden door gemaskerde mannen, op een landweg in Chiapas. 

Ondanks al dat geweld, wil noch Sheinbaum, noch Gálvez terug naar de 'oorlog tegen drugs' onder ex-president Felipe Calderón (2006-2012), die in verschillende deelstaten het leger inzette in de strijd tegen de drugskartels. Een aanpak die tot meer drugsgeweld én meer doden heeft geleid.

Sheinbaum wil daarentegen de strategie van de huidige regering voortzetten: door middel van sociale programma's en investeringen in het onderwijs jongeren een betere toekomst geven, zodat ze kunnen weerstaan aan de verlokkingen van de lucratieve drugskartels en criminele bendes.

Daarnaast wil ze juridische hervormingen doorvoeren om de straffeloosheid aan te pakken en meer kartelleden en criminelen te berechten.

Gálvez pleit onder meer voor een grondige hervorming van het gevangenissysteem. Gevangenissen moeten echte centra voor sociale re-integratie worden, vindt ze, in plaats van de "scholen voor misdadigers" die ze nu zijn. Net als in vele andere Latijns-Amerikaanse landen zijn ook in Mexico de kartels en criminele bendes vaak de baas in de gevangenissen.

Gálvez belooft ook dat de Guardia Civil, de nationale politie, permanent aanwezig zal zijn in de steden met het meeste geweld. En ze wil ook een zwaarbewaakte megagevangenis bouwen voor de gevaarlijkste criminelen, naar het voorbeeld van de Salvadoraanse president Nayib Bukele.

Door de eigen migratieproblematiek staan Europeanen er niet altijd bij stil, maar in Latijns-Amerika voltrekt zich al jaren een van de grootste migratiestromen ter wereld. En Mexico speelt daar een heel grote rol in.

Niet alleen dromen veel Mexicanen ervan om in de Verenigde Staten te gaan wonen en werken, Mexico is ook de laatste tussenstop voor miljoenen andere Latijns-Amerikaanse migranten die de VS willen bereiken. In 2023 registreerde de Amerikaanse grenswacht meer dan 2,4 miljoen pogingen om illegaal de grens over te steken, 40 procent meer dan in 2021.

Een muur op de grens tussen de VS en Mexico zal dat probleem niet oplossen, meent Sheinbaum. Ze pleit voor een gecontroleerde migratie naar de VS en Canada via werkvisa. Ze vindt ook dat de VS meer moet investeren in de arme landen in de regio vanwaaruit mensen "uit noodzaak vertrekken".

Gálvez wil een nieuw migratieakkoord sluiten met de VS. Ze stelt voor dat Latijns-Amerikaanse migranten die door Mexico trekken, in Mexico blijven. Want ook Mexico heeft arbeidskrachten nodig, argumenteert ze. In ruil daarvoor moet de VS wel verblijfsvergunningen geven aan Mexicanen zonder papieren die al in de VS zijn.

Gálvez wil ook iets doen aan de "lakse grens tussen Mexico en Guatemala" en de veiligheid in het zuiden van haar land verzekeren. Ze vindt ook dat de VS Mexico meer financiële middelen moet geven om migranten te helpen die op Mexicaans grondgebied op een Amerikaans antwoord op hun asielaanvraag wachten.

Wat de sociale ongelijkheid betreft, wil Sheinbaum het beleid van de huidige regering voortzetten, met sociale programma's die de armoede verder moeten terugdringen.

Ze blijft ook geloven in de zogenoemde 'vierde transformatie' van de huidige regering (na de onafhankelijkheid, de scheiding tussen kerk en staat en de Mexicaanse Revolutie): het doorknippen van de sterke banden tussen politiek en economie.

De regering moet er vooral zijn voor de arme bevolking en niet voor de rijke mensen en bedrijven, vindt ze. Sheinbaum wil onder meer een degelijke verzorgingsstaat uitbouwen.

Ook Gálvez, zelf opgegroeid in armoede, is niet van plan om de sociale programma's van de huidige linkse regering terug te draaien. Ze wil ook belastingen kwijtschelden voor wie minder dan 800 euro per maand verdient.