Wie wint vanavond de Koningin Elisabethwedstrijd? Alvast zeker ook het orkest

De laatste 2 violisten spelen vanavond hun finale van de Koningin Elisabethwedstrijd, de Oekraïner Dmytro Udovychenko en de Amerikaan Joshua Brown. Na middernacht komt de jury dan met haar verdict. Moeilijk om daar over te pronostikeren, maar wie sprong eruit in deze finaleweek? 

De online stemming voor de publieksprijs van Klara en VRT Canvas kan een indicatie zijn. Daar staat de Amerikaanse Elli Choi voorlopig aan de leiding, een energiek podiumbeest dat voor haar vertolking van Sjostakovitsj een staande ovatie kreeg. Op 2 staat de Amerikaan Kevin Zhu en op 3 de Koreaanse SongHa Choi. Maar de teerlingen zijn nog niet geworpen.

De finalisten zijn ware virtuozen. Dat merken ze ook in het orkest dat hen begeleidt, het Belgian National Orchestra (BNO), zegt hoboïst Bram Nolf: “Ik speel hier al 25 jaar en het niveau is inderdaad onwaarschijnlijk hoog.” Hij ziet en hoort het in de repetities: “Vorige jaren staken er 1 of 2 mensen bovenuit; deze week hebben we al 4 of 5 mogelijke winnaars gezien!”

Het orkest draait deze week overuren. Hoboïst Bram Nolf schetst zijn dag: generale repetitie van 10 uur tot 14 uur, waarbij elke kandidaat exact 100 minuten krijgt om passages in te oefenen. En dan elke avond de wedstrijd tot voorbij 23 uur. En dat van maandag tot en met zaterdag. “Ik zou beter mijn tenten opslaan in Bozar,” lacht Nolf. 

De Koningin Elisabethwedstrijd staat erg in de belangstelling, maar het is een heel andere opdracht dan de eigen concerten van het orkest. “Hier hebben we een dienende functie om de kandidaten te begeleiden. We horen zelf niet in de spotlights te staan." 

“Natuurlijk doet dit orkest dit al vele decennia. Begeleiden, ondersteunen, problemen en ongevallen opvangen: het zit in ons DNA. Ik mag niet te veel opscheppen over m’n eigen orkest, maar ik denk dat we een van de weinige zijn die daar heel beslagen in zijn,” zegt Bram Nolf. De hoboïst houdt een online dagboek bij tijdens deze wedstrijd met allerlei informatie 'uit de coulissen'. Hier te lezen. 

Antony Hermus is de dirigent van het BNO. Onlangs leidde hij nog mee acteur Stefaan Degand op voor het programma ‘Maestro’. Voor Hermus is het zijn eerste Koningin Elisabethwedstrijd. “Het is een heel bijzondere week. Voor het orkest is het ongelooflijk inspirerend, al die kandidaten die op zo’n hoog niveau spelen. Maar het is natuurlijk ook een enorme uitdaging, want iedere finalist heeft andere ideeën over een muziekstuk.”

Dirigent Hermus gooit een bloemetje naar zijn “80 topmuzikanten” en is “zwaar onder de indruk van hoe het orkest de kandidaten ondersteunt, ook mentaal, bijvoorbeeld door gesprekjes aan te knopen met hen." Maar ook door flexibel te reageren tijdens hun spel. "Ze gaan mee, ze luisteren, ze verheugen zich echt als er iets moois gebeurt. En er gebeurt zoveel moois deze week. Het is een voorrecht om hier als dirigent bij betrokken te zijn.”

Zoveel hoofden, zoveel zinnen. De 12 finalisten zijn allemaal andere karakters en dat weerspiegelt zich in hoe ze spelen en hoe het orkest daarop moet reageren. “In deze situatie kun je niets verbergen. In zo’n lange proef – want ze staan een uur op het podium – vallen alle maskers af, en speelt iedereen zoals hij is. Iedere vogel zingt zoals hij gebekt is,” is de ervaring van hoboïst Bram Nolf.

“Sommige violisten gaan op zoek naar het breekbare en durven zichzelf kwetsbaar op te stellen. Anderen zijn van het sportieve type, met een hoger testosterongehalte. Dat zijn echte 'powerplayers'. Verschillende mensen, verschillende karakters, verschillende musici: zo eenvoudig is het.”  

Dmytro Udovychenko wordt 25, precies op de dag dat hij zijn finale speelt. Hij is de enige Europese finalist, komt uit Oekraïne en studeert in Duitsland. Hij speelt het 1e vioolconcerto van de Russische componist Dmitri Sjostakovitsj. "De stemming in zijn werk ligt dicht bij mij en bij de realiteit waarin we nu leven," zegt Udovychenko.

De Amerikaan Joshua Brown is de hekkensluiter van deze wedstrijd. Hij kiest voor het vioolconcerto van Johannes Brahms. En allebei spelen ze voor de laatste keer deze week het nieuwe, verplichte werk 'Variations litaniques' van Thierry Escaich.

De Koningin Elisabethwedstrijd, dat is urenlang kijk- en luisterplezier op televisie. En het valt op hoe precies die beelden zijn, niet enkel met veel close-ups van de finalisten, maar ook van de dirigent en van de muzikanten van het orkest. Een solo voor basklarinet, een klein accent op slagwerk: we krijgen het allemaal op exact het goede moment te zien. 

Met 11 camera's maakt de VRT beelden van de finale, die overigens de wereld rondgaan via streaming. Meer dan 30 mensen zijn daarvoor elke avond in de weer in Bozar. Ruben Braekevelt is regisseur. Hij heeft er al een hele voorbereiding op zitten. Met de partituur in de hand maakt hij op voorhand een plan van wat welke camera op welk moment gaat filmen, tot in de kleinste details, van noot tot noot. "Een monnikenwerk," zegt Braekevelt. 

“Ik probeer er geen saaie ‘captatie’ van te maken, maar met de beelden de kijkers mee te trekken in de sfeer van de muziek," zegt Ruben Braekevelt. Bijvoorbeeld door de dialoog tussen de violist en het orkest ook te laten zien, of in te zoomen op niet-alledaagse instrumenten, zoals in het verplichte werk dit jaar. 

Altijd leuk zijn ook de beelden net voor en net na de performance: de zenuwen van de violisten in de coulissen en de ontlading na het applaus met omhelzingen of een vreugdesprongetje. Op vrijdagavond was bijvoorbeeld te zien hoe iemand een klap op de rug van Minami Yoshida gaf, net voor ze het podium opging. Op haar eigen verzoek, welteverstaan.