"Ze hebben alles kapotgemaakt": einde van decennialange dominantie van ANC-partij van Nelson Mandela in Zuid-Afrika lijkt nabij

Sinds 1994, het jaar dat de zwarte meerderheid van Zuid-Afrika het recht kreeg om te stemmen, heeft de 59-jarige Dumisani Ndlovu al in elke algemene verkiezing zijn stem uitgebracht. Elke keer steunde hij trouw de ANC-partij van Nelson Mandela, die onder het motto 'een beter leven voor iedereen' bij elke stembusgang een absolute meerderheid van de stemmen wist binnen te halen.

Vandaag komt die onophoudelijke steun van Ndlovu tot een einde, vertelt hij aan persagentschap AP. Hij zal stemmen op de partij van Jacob Zuma, oud-president van Zuid-Afrika en voormalig lid van het ANC, tot hij na verschillende corruptieschandalen in onvrede viel bij zijn collega's. De schandalen hebben Zuma uiteindelijk ook het presidentschap gekost. Hij werd veroordeeld tot 15 maanden cel, maar werd na 8 weken alweer vrijgelaten.

In het parlement zitten, zal Zuma na de verkiezingen alvast niet doen. Daar heeft het Constitutionele Hof van Zuid-Afrika net voor de stembusgang een stokje voor gestoken. Zuma mag zich niet verkiesbaar stellen, maar toch voert hij nog steeds campagne voor zijn nieuwe, kleine en radicale partij, Umkhonto We Sizwe, genoemd naar de militaire vleugel van het ANC tijdens de Apartheid.

Ondanks het deelnameverbod, blijft Zuma het gezicht van zijn nieuwe partij. Letterlijk zelfs, want zijn gezicht was al gedrukt op de stembiljetten toen het Hof besliste zijn deelname te weigeren. Volgens de peilingen kan hij met 14,1 procent van de stemmen wel wat kiezers weglokken van bij het ANC, al zal de werkelijke impact van de partij wel beperkt blijven.

Ndlovu is trouwens lang niet de enige kiezer die overweegt om op een andere partij te stemmen. Voor het eerst na bijna 30 jaar alleenheerschappij dreigt het ANC geen absolute meerderheid te halen. Peilingen schatten dat de partij strandt op iets meer dan 40 procent van de stemmen. Daarmee doet het ANC het een stuk slechter dan in 1994, bij de eerste vrije democratische verkiezingen, toen het  62,5 procent van de stemmen haalde. 

"Mensen zijn het beu", vertelt Luc Ribbens. Al 35 jaar reist hij af en aan naar Zuid-Afrika met zijn vzw Africa Matters. Hij was er ook bij in 1994, toen Nelson Mandela de monsterscore behaalde en velen dachten dat het tij eindelijk was gekeerd. Niets bleek minder waar. 3 decennia na het begin van de ANC-overwinningsreeks komen de Zuid-Afrikanen tot de conclusie dat hen destijds luchtkastelen werden verkocht, en dat er sindsdien nog maar weinig is veranderd.

"Ze hebben het land 30 jaar lang laten kapotgaan", vertelt Ribbens. "Dat komt voornamelijk door de slechte manier van besturen. Er is nog altijd veel corruptie, de verkeerde mensen staan op de verkeerde positie. Veel kapitaal is in handen van multinationals en ze laten zich de kaas van tussen de boterham eten door China."

"Daarnaast bezit zo'n 15 procent van de bevolking 85 procent van de middelen", gaat Ribbens voort. "Omgekeerd moet 60 procent het doen met 7 procent van de rijkdom van Zuid-Afrika. De ongelijkheid is groot."

De huidige president Cyril Ramaphosa staat aan het hoofd van dat corrupte systeem. "Hij heeft veel beloofd, maar niet veel gedaan. Mensen komen nu langzaamaan tot die conclusie en overwegen dus om te stemmen op andere partijen."

Die corruptie is het meest voelbaar in het dagelijkse leven als je naar de staat van het elektriciteitsnet kijkt. Zo zijn er heel veel problemen met de elektriciteitsvoorziening. De stroom valt er meerdere keren per dag uit, waardoor bedrijven en woningen soms tot 12 uur lang zonder elektriciteit zitten.

"Veel bedrijven draaien noodgedwongen op diesel, omdat ze het elektriciteitsnet niet kunnen vertrouwen. Het net draait trouwens nog op steenkoolcentrales, alles is verouderd. Terwijl er miljarden euro's werden toegewezen aan de ministerposten die er iets aan konden veranderen. Zoveel jaar later moet men vaststellen dat dat geld gewoon is verdwenen, zonder dat er iets is veranderd."

Toch is er naast corruptie ook nog een ander thema dat bovenaan de agenda staat: de Zuid-Afrikaanse economie. "Die doet het heel slecht", vertelt NOS-correspondente Elles van Gelder. Ze volgt deze verkiezingen van dichtbij, en merkt dat de economische situatie veel jongeren tegenhoudt om te gaan stemmen. 

"De werkloosheidscijfers in Zuid-Afrika zijn torenhoog", zegt ze. "Ongeveer 34 procent van de bevolking heeft geen werk. Bij de jongeren is er een werkloosheidscijfer van 60 procent. Dat is gigantisch hoog. Ondertussen wordt de kloof tussen arm en rijk alleen maar groter. Zeker op gebied van onderwijs, want rijke inwoners krijgen vaak toegang tot veel betere scholen dan Zuid-Afrikanen met minder budgettaire mogelijkheden."

Werk aan de winkel, dus. Al heeft Zuid-Afrika onder het ANC ook een grote stap voorwaarts gemaakt. "Alle inwoners van het land zijn nu gelijk voor de wet, economisch staat de zwarte bevolking van Zuid-Afrika er een stuk beter voor dan destijds en met de opkomst van de democratie hebben veel zwarte inwoners toegang gekregen tot beter onderwijs", zegt Afrikakenner bij VRT NWS Stijn Vercruysse. 

"Miljoenen zwarten zijn uit de armoede getild, er zijn miljoenen gratis huizen gebouwd, de democratie en vrijheid van pers werken er zeer behoorlijk en Zuid-Afrika heeft een van de meest vrije grondwetten ter wereld", klinkt het. Het is dus lang niet allemaal kommer en kwel.

Veel zwarte Zuid-Afrikanen leggen de verantwoordelijkheid voor alles wat foutloopt bij het ANC en willen verandering. Dat biedt mogelijkheden voor andere, kleinere politieke partijen. De afgelopen 30 jaar was het uitgesloten dat die medezeggenschap hadden in het beleid van Zuid-Afrika, laat staan regeringsdeelname, maar de huidige verkiezingen kunnen de kaarten wel eens grondig dooreenschudden. 

Bekijk: de verdeling van het parlement na de verkiezingen van 2019:

Enkele partijen hebben hun zinnen gezet op regeringsdeelname. De oppositiepartij Democratische Alliantie (DA), bijvoorbeeld. Die haalde bij de vorige verkiezingen 84 zetels binnen en is daarmee de op één na grootste partij van het land. "DA stelt momenteel alles in het werk om een coalitie te vormen met de andere oppositiepartijen, voorlopig zonder succes", zegt Vercruysse.

"Als dat zou lukken, dan wordt voorzitter John Steenhuizen de nieuwe president. Zuid-Afrika zou dan een blanke president krijgen, en dat is toch wel opvallend in een land met een hoofdzakelijk zwarte bevolking."

Ook volgens Ribbens groeit de kans dat andere partijen wat meer invloed zullen kunnen uitoefenen op het beleid. "Je hebt bijvoorbeeld de nieuwe partij RISE. Volgens peilingen zou die naar schatting 5 procent van de stemmen binnenhalen. Maar, en dat is belangrijk, het is een partij die met iedereen wil praten. Als het ANC geen meerderheid haalt, zal de partij verplicht zijn om coalities te sluiten. Op die manier kan RISE wel wegen op het beleid, en misschien zelfs een president leveren."

De Zuid-Afrikanen kiezen hun president niet direct. Ze kiezen de 400 leden van de National Assembly, het parlement, die dan de president kiezen met een gewone meerderheid (201 stemmen of meer dus). Als het ANC 50 procent of meer van de zetels kan bemachtigen, is de kans groot dat huidig president Cyril Ramaphosa (71) wordt herkozen voor een tweede en laatste termijn.