De boeken van de week: Björn Soenens' kijk op Amerika, reizen waar Google Streetview stopt en Pinokkio uit de tekenpen van Carll Cneut  

'De laatste walvis' (uitgeverij De Arbeiderspers) is het zesde boek dat Björn Soenens uitbrengt over de Verenigde Staten waar hij de voorbije 8 jaar woonde en werkte als correspondent voor VRT NWS.  Een boek waarin hij zijn inzichten als journalist bundelt én een duik in de geschiedenis neemt. Begin volgend jaar keert Soenens terug naar België.

'De laatste walvis' telt 500 pagina's en 50 hoofdstukken, net evenveel als er staten in de VS zijn. Geen vooruitblik naar de presidentsverkiezingen in november, maar een boek op het snijvlak tussen journalistiek en geschiedschrijving. "Het is een rechtdoor-geschiedenis met nu en dan een pauze om stil te staan bij de huidige evoluties. Journalistiek gebeurt nooit in een vacuüm: alles haakt vast aan een verleden", vertelt Soenens op Radio 1. "Heel veel zaken zijn al eerder gezien en gehoord en daar kunnen we uit leren."

Donald Trump krijgt een volledig hoofdstuk. Soenens noemt hem "de Zippo" van Amerika: "de brandversneller, iets dat vuur aan het lont steekt. Om Trump kun je niet heen, het is een historische figuur. Ik heb er hier 8 jaar correspondentschap opzitten en die man heeft bijna 8 jaar mijn leven beheerst."

Volgens Soenens zijn er altijd uitersten geweest in Amerika, maar die hebben het nooit gehaald. "Het is zorgwekkend dat extremismen nu worden goedgepraat en er niet meer tegen wordt opgetreden. Er ontstaat een maatschappij waarin de 'minority rules' of de minderheid regeert. De grondwet blijft overeind,  hoor je wel eens, maar dat is het net wat ik beschrijf in het boek: de grondwet van Amerika werd gemaakt om precies minder democratie te hebben en ze in te perken. De macht van de meerderheid was slecht voor de zakenbelangen en de belangen van elites: op een legale manier zijn we nu aan het  afstevenen op een ondemocratische maatschappij."

De titel van het boek verwijst naar het nummer ‘Last great American whale’ van Lou Reed. "De walvis is een prachtige metafoor en staat voor machtig en krachtig, maar ook voor zeldzaam: hij moet nu en dan bovenkomen om amechtig naar adem te happen. Het is en blijft een kwetsbaar zoogdier." 

Lotte Lola Vermeer is gefascineerd door de plekken in Rusland waar Google Streetview stopt en geen beelden meer toont. In 'Buiten bereik. Reis naar het einde van Rusland' (uitgeverij Borgerhoff & Lamberigts) gaat ze op zoek naar wat er schuilt achter deze digitaal 'onbestaande' plekken. 

Vermeer reist via Google Streetview de wereld af. Vanachter haar bureau ontdekt Vermeer dat op willekeurige plekken, vooral in Rusland, Google Streetview plots stopt. "Daar zijn een soort lange blauwe lijnen uitgezet en dan ineens is daar niets meer. Ik was ook gefascineerd door de onbereikbare Russische ziel. Als ik die ergens kan vinden, dan is het aan het uiteinde van Google Streetview, dacht ik," vertelt Vermeer op Radio 1.

In 2018 vertrekt ze naar Rusland. 3 maanden lang reist ze met de trein en ontmoet mensen via couchsurfing, het wereldwijde netwerk voor een gratis overnachtingsplek. "Geen evidente onderneming: ik spreek geen Russisch. Ik heb besloten te vertrouwen op gastvrijheid en goed geluk en dat heeft zijn vruchten afgeworpen." 

Haar zoektocht naar de blauwe lijnen brengt haar kriskras door Rusland. "Dat waren soms heel onnozele plekken zoals Kolomna, een kleine stad 113 km beneden Moskou. Toen ik daar in werkelijkheid was, was dat heel bijzonder. Ik kende alle huizen van Google Streetview. De mensen die stilstonden op de beelden, liepen daar nu rond. Het was supermagisch." Wat Lotte Lola Vermeer geleerd heeft? "Ga gewoon, ga op pad naar het onbekende en wie weet wat voor ontzettend mooie dingen je vindt!" 

In de categorie akelige vragen: wat gebeurt er precies, onmiddellijk nadat een kernwapen wordt afgevuurd?  De Amerikaanse onderzoeksjournaliste Annie Jacobsen geeft gedetailleerd antwoord in 'Kernoorlog. Het scenario' (uitgeverij Prometheus). 

Het boek begint 1 seconde na de denkbeeldige lancering van een atoomwapen vanuit Nood-Korea op de Verenigde Staten. Exact 57 minuten later is het afgelopen met de wereld. Jacobsen bracht het doemscenario in kaart aan de hand van gesprekken met hooggeplaatste wetenschappers, nationale veiligheidsadviseurs en militairen.

"Dit boek heeft mij rillingen bezorgd", vertelt Roger Housen, oud-kolonel en defensiespecialist op Radio 1. "Het is zeer waarheidsgetrouw. De manier waarop de militairen in de VS en Rusland reageren is echt zoals de protocollen het voorzien. En dat maakt het angstaanjagend."

Het duurt in het boek 3,5 minuut vooraleer de Amerikaanse president op de hoogte wordt gesteld. Housen: "De president heeft maar 6 minuten om een beslissing te nemen. Gaan we terugslaan met kernwapens, tegen wie, met hoeveel wapens, hoeveel burgerslachtoffers gaan er vallen, op welke doelwitten? Hij heeft 6 minuten om met zijn raadgevers daarover te discussiëren, een beslissing te nemen en een go te geven. Onwaarschijnlijk kort."

Wanneer de bom inslaat op het Pentagon, volgt eerst een verblindende lichtflits die tot 60 km ver zichtbaar is en daarna een gigantische hitte van 82 miljoen graden Celsius. Binnen een straal van 5 km wordt alles verteerd en worden mensen tot hoopjes as herleid. Een enorme druk blaast alles omver. Een vuurbal doet gasleidingen en chemische fabrieken ontploffen en steekt alles in brand. Vluchten kan niet meer voor iedereen die zich in een straal van 10 km bevindt. 

Hierop volgt een nucleaire winter: rondslingerend puin in de atmosfeer houdt het zonlicht tegen waardoor de temperaturen niet boven het vriespunt uitkomen en landbouw niet meer mogelijk is. Na de nucleaire winter beschermt de aangetaste ozonlaag niet langer tegen schadelijke UV-stralen met huidkanker tot gevolg, los van de andere kankers veroorzaakt door de radioactieve straling.

Bent Van Looy, presentator van Voorproevers op Radio 1, noemt het een boek "waarvan je hoopt dat alle wereldleiders het deze zomer aan het zwembad lezen."

Anthony Bosschem interviewt sinds 2016 wereldverbeteraars voor zijn populaire podcastreeks 'Zwijgen is geen optie'. Deze gesprekken over maatschappelijke hangijzers vormen de inspiratie voor zijn boek 'Waarom ik een goed mens ben (en jij ook)' (uitgeverij Lannoo). 

Anthony Bosschem koos voor de geruststellende titel omdat hij vooral een mild boek wilde schrijven, vertelt hij op Radio 1.  "Een poging om in 10 hoofdstukken een manier van leven te omschrijven waarin het mogelijk is geëngageerd te blijven zonder te verzuren.”

Neem nu de veganist die op het familiefeest voor de zoveelste keer moet uitleggen waarom hij geen dierlijke producten eet. "Een goed recept om een vervelende mens te worden. Er klopt iets niet aan het engagement. Door van de wereld een betere plek te maken, word je een goede mens 'in het abstracte' maar een vervelende buurman. Goed voor de wereld, maar vervelend in mijn straat." 

'Wat je doet, doet ertoe', 'Altijd te weinig, toch genoeg', 'Consequent zijn is overroepen' of 'Het is de moeite waard': hoopgevende hoofdstukken in het boek van Antony Bosschem. Geen pasklare antwoorden, en het blijft een worsteling tussen de abstracte wereld die je via de media binnenkrijgt en de concrete realiteit. "Ik vind de oplossingen niet in filosofische traktaten of economische studies, maar bij de mensen die ik graag zie, de verbinding in de straat en de troost in de interactie met andere mensen."

Al 30 jaar was tekenaar Carll Cneut iets van plan met Pinokkio. Het was wachten op de hervertelling van de Nederlandse kinderboekenauteur Imme Dros om aan de slag te gaan. Samen brengen ze Gepetto’s beroemde houten pop tot leven in 'O Pinokkio' (uitgeverij Querido).

"Pinokkio is populair onder illustratoren", vertelt Cneut op Klara. De schrik zat er dus in om de zoveelste versie te maken en niet los te komen van de clichés. Imme Dros reikte Cneut de ideale tekst aan. "Imme heeft er veel ballast uit weggelaten, ook het moralistische. De figuur zelf verwijst nog naar het beeld dat mensen hebben van Pinokkio. De uitdaging was alles wat errond is opnieuw uit te vinden." 

Sommige figuren zijn heel erg uitgewerkt, kenmerkend voor Carll Cneut, maar heel wat andere personages tekende hij uit de losse pols. "Het is pas door de combinatie van die twee dat ik die frisse manier vond om een oud verhaal terug te brengen. Het laat meer plaats voor de verbeelding."  

Tussen de tekst staan zwarte schetsen. "Het zijn kleine momenten waarop de lezer weer grip kan krijgen op het verhaal", aldus Cneut. De kleuren van de hoofdtekeningen zijn eerder dreigend: zwart, rood, bruin en af en toe blauw. "Als Pinokkio in de buurt komt van de blauwe fee, dan verandert ook de toon. Ik vond dat belangrijk om een soort ritmiek daarin te krijgen. Als de fee verschijnt, is er altijd hoop." 

Deze versie van Pinokkio zal ook verschijnen in Italië, waar Pinokkio van Carlo Collodi het licht zag en zonder meer heilig is. "Ze zijn heel enthousiast. Alleen willen ze het volledige verhaal en ga ik voor de Italiaanse versie toch nog en paar extra beelden maken."