20 jaar B-FAST: een verhaal van snelle reddingsteams, enkele missers en een nieuwe focus

Na de aardbevingen in Turkije in 1999 biedt België het land hulp aan, een aantal vrijwilligers beslissen op eigen houtje naar de getroffen regio te trekken. Al snel beseft de federale regering dat dit in de toekomst sneller en efficiënter moet. De regering wil daarom een permanente structuur oprichten om hulp te bieden bij rampen in het buitenland.

Het duurt uiteindelijk tot februari 2003 voor het 'Belgian First Aid and Support Team', kortweg B-FAST, officieel opgericht wordt. Het wordt een samenwerking tussen 4 overheidsdepartementen: Buitenlandse Zaken, Binnenlandse Zaken, Defensie en Volksgezondheid.

Nog geen maand later trekken 67 mensen waaronder ‘Urban Search and Rescue’-teams (USAR) met speurhonden naar Algerije om de lokale autoriteiten bij te staan na een zware aardbeving. Er wordt ook een medische module ontplooid en B-FAST voorziet generatoren en 500 tenten via het Belgische Rode Kruis.

B-FAST zet zichzelf helemaal op de kaart na de aardbeving en tsunami die Zuidoost-Azië troffen op tweede kerstdag 2004. B-FAST zet een omvangrijke operatie op in het voorjaar van 2005. Er worden slachtofferidentificatieteams uitgestuurd naar Thailand die in Europees en internationaal verband samenwerken om slachtoffers te identificeren.

Een ander team trekt naar de Indonesische provincie Atjeh om er de plaatselijke overheid en de VN te helpen met de bouw van kampen voor ontheemde personen, logistieke ondersteuning en het versturen van voedselhulp aan de getroffen bevolking.

B-FAST financiert ook de verzending van materiaal van UNICEF en Artsen Zonder Grenzen (AZG) naar Sri Lanka en Indonesië.

5 jaar later in de nacht van 12 op 13 januari 2010 wordt Haïti getroffen door een aardbeving met een kracht van 7. Er vallen tienduizenden slachtoffers en ook de infrastructuur wordt zwaar beschadigd.

Op 13 januari al stuurt B-FAST een team van 60 mensen naar Haïti, waaronder een medische interventieploeg met een veldhospitaal, een USAR-Team met speurhonden en een installatie voor zuivering van drinkwater, naar Haïti gestuurd.

Het USAR-team haalt in totaal 3 mensen levend van onder het puin, maar de meesten zijn overleden. In het veldhospitaal worden meer dan 1.200 personen in het veldhospitaal verzorgd en 1.800 personen op verplaatsing, vooral in weeshuizen.

Op 8 en 9 november 2013 raast een tyfoon van categorie 5 over de Filipijnen, met windsnelheden tot 300 kilometer per uur. Op 9 november vraagt de Filipijnse overheid om internationale bijstand, een dag later beslist de Coördinatieraad om een B-FAST team van 37 personen naar het getroffen gebied te sturen. 

Het team ontplooit er een veldhospitaal en een waterzuiveringsstation. Dagelijks worden in het veldhospitaal zo’n 250 patiënten verzorgd en verschillende chirurgische ingrepen uitgevoerd. 

Op 22 november wordt het Belgische veldhospitaal overgenomen door een Duitse ngo en wordt de waterzuiveringsinstallatie overgedragen aan de Filipijnse overheid. Beide installaties zijn tot op vandaag operationeel.

Tot 2015 verlopen de operaties van B-FAST zo goed als vlekkeloos, de teams zijn snel ter plaatse, werken vlot samen met lokale autoriteiten en worden na de succesvolle missie in de Filipijnen zelfs ontvangen door de koning en koningin op het kasteel van Laken.

Na de zware aardbeving in Nepal trekt een team van B-FAST naar de getroffen regio, onder meer ook het USAR-team. Ze trekken de bergen in, maar door een gebrek aan materieel en door het wachten op toelatingen kan het team geen effectieve hulp bieden.

Enkele dagen later keert het team vervroegd terug naar België. De missie is een complete mislukking door een reeks van foute keuzes. Zo weigerde de regering een veldhospitaal mee te sturen en kon het vliegtuig van Defensie wegens vertragingen eerst niet landen in Kathmandu.

Toch is toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders (MR) van mening dat B-FAST belangrijke hulp aan de bevolking heeft kunnen leveren en heeft geholpen bij de repatriëring van burgers.

Op 4 augustus 2020 vindt een enorme explosie plaats in de haven van Beiroet. Diezelfde avond kondigt toenmalig premier Sophie Wilmès (MR) en minister van Defensie Philippe Goffin (MR) de hulp van B-FAST aan op Twitter.

Maar het USAR-team kan door bezuinigingen onder minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon (N-VA) geen buitenlandse zoekoperaties meer uitvoeren, klinkt de kritiek. Het reddingsteam zou enkel nog in België in actie kunnen komen, omdat het niet langer over het internationaal vereiste kwaliteitslabel van de Verenigde Naties beschikt.

Geert Gijs, voormalig coördinator van B-FAST, noemde het toen aan VRT NWS "gezichtsverlies, triestig en beschamend". Uiteindelijk stuurt België enkel humanitair en medisch materiaal naar Libanon.

"We hebben veel inspanning en energie gestoken in training, in het concept... Nu zien we het als een kaartenhuisje in elkaar vallen", zegt Gijs in 2020 aan VRT NWS.

Daar lijkt Hans Heeman, directeur van B-FAST en het crisiscentrum bij Buitenlandse Zaken, het niet mee eens: "De misser in Nepal in 2015 was misschien wel nodig als moment van reflectie", zegt hij in De ochtend op Radio1. "We hebben toen besloten te stoppen met de USAR-teams, veel andere landen beschikten toen ook over USAR-teams waardoor we voor onszelf eigenlijk geen toegevoegde waarde meer zagen."

Op 6 februari wordt Turkije opgeschrikt door 2 krachtige aardbevingen, meer dan 50.000 mensen sterven, meer dan 100.000 mensen raken gewond en 1 miljoen mensen zijn ontheemd. Ook hier klinkt de kritiek dat de hulp van B-FAST te traag op gang komt.

"2 dagen na de aardbeving en zo'n 12 uur nadat Turkije had gevraagd om een veldhospitaal, hebben we het eerste team kunnen uitsturen", zegt Heeman. "Dat was een verkenningsteam dat zocht naar een geschikte plaats voor het veldhospitaal. Ik denk niet dat we per se laat waren, maar dat we juist goed hebben nagedacht over ons plan."

Uiteindelijk stuurt B-Fast 10.000 slaapzakken, een team met zo’n 100 vrijwilligers en een veldhospitaal van het type EMT-2, ter grootte van een voetbalveld naar de getroffen regio in Turkije. Zo’n 3.500 patiënten worden er behandeld. Het team blijft er 4 weken actief en op 9 maart draagt B-FAST het veldhospitaal over aan Turkije.

Sinds de mislukte operatie in Nepal krijgt B-FAST vaak de kritiek dat het niet meer snel en efficiënt reageert bij een ramp in het buitenland, onder meer door bezuinigingen en politiek getouwtrek achter de schermen.

"We beschikken nu over een jaarlijks budget van 2,5 miljoen euro om te besteden aan operaties", zegt Heeman. Volgens de directeur van B-FAST is het budget het laatste jaar ook weer verdriedubbeld. "Maar als er grote crisissen zijn, kan de regering wel heel snel budgetten en middelen toewijzen, we hebben ook niet elk jaar zulke grote budgetten nodig."

"De procedures verlopen goed en de neuzen staan in dezelfde richting", zegt Heeman. "Bovendien is het niet meer onze ambitie om als allereerste ter plaatse te zijn." Vandaag zet B-FAST dan ook vooral in op het medische component en hulp in de tweede fase na een ramp.

Zo beschikt B-FAST over een 'Water Purification System' om water te zuiveren en 'High Capacity Pumping' om water weg te pompen bij overstromingen, veldhospitalen en noodtentenkampen, maar ook CBRN-detectie, dat focust op het detecteren van chemische, biologische, radiologische en nucleaire stoffen.