"Zelfs al duurt regering vormen opnieuw 500 dagen, dan nog is de democratie niet in gevaar": hoe ons kiessysteem institutioneel standhoudt

In 200 jaar tijd is er alleszins veel veranderd. In 1830 was er het cijnskiesstelsel en moest je belastingen betalen om te gaan stemmen, waardoor eigenlijk maar een procent van de bevolking in aanmerking kwam.

Geleidelijk werd het stemrecht meer gedemocratiseerd en uitgebreid. Zo werd in 1894 het algemeen stemrecht ingevoerd, maar enkel voor mannen. Sommigen kregen drie stemmen, anderen twee en nog anderen maar één.

Een eerste momentum was er in 1899 met de overgang van het meerderheidsstelsel naar een evenredige vertegenwoordiging. "Een interessant gegeven", stelt Van Goethem. "Want ook bij ons was er voordien een systeem waarbij eigenlijk maar twee partijen een kans maakten. Dat stelsel bestaat vandaag nog in het Verenigd Koninkrijk en in de Verenigde Staten. Daar heb je twee partijen, de Democraten en Republikeinen of Labour en de Conservatieven. En zelfs dan heb je een regering die maar uit één partij bestaat."

"Je ziet nu dat in het Verenigd Koninkrijk de Conservatieven de verkiezingen zullen verliezen en dan zal het Labour zijn dat de macht overneemt. En de partijvoorzitter van Labour wordt misschien de eerste minister met een regeerprogramma dat niet onderhandeld is. Dat is het programma van één partij. Dat is eigenlijk een conflictueus stelsel, dat is wit-zwart."

"Bij een meer volwassen systeem moet je coalities vormen en heb je dus meer dan één partij in de meerderheid. Dat is de evenredige vertegenwoordiging. Zetels worden op een andere manier verdeeld en je kan coalities vormen met drie, vier, vijf, zes partijen. Je brengt partijen samen die gaan onderhandelen waardoor je dus een evenwichtiger, minder gepolariseerd en meer centrumbeleid krijgt. En dat is op zich voor de politiek ongelooflijk belangrijk."

Een volgende belangrijke evolutie was die naar het algemeen enkelvoudig stemrecht in 1919. "Dat kwam er eigenlijk op aansturen van de toenmalige koning Albert I en was ingegeven door wat er in 1917 in Rusland was gebeurd", schetst Van Goethem.

"Want bij de bevrijding in 1918 in Brussel werd ook hier met rode vlaggen gezwaaid. De elite vreesde voor een revolutie. Want de mannen die aan de IJzer gevochten hadden, hun leven gewaagd hadden voor hun land, keerden naar huis terug en zagen dat de rijke mensen drie stemmen kregen, anderen twee en zij maar één. Dat ging niet langer en dus drong Albert bij de regeringsonderhandelingen aan op een algemeen enkelvoudig stemrecht met een evenredige vertegenwoordiging. Het hoogfeest van de democratie, maar dan wel enkel voor mannen."

Ons land was heel laat om het stemrecht in te voeren voor vrouwen. Het duurde tot 1948. Italië dat ook al laat was, was ons nog voor. Dat net die twee landen achterophinkten heeft volgens Van Goethem te maken met hun conservatisme en traditionalisme. In ons land kwam daar nog de Koningskwestie bij. "De linkerzijde twijfelde om vrouwen stemrecht te geven omdat ze ervanuit ging dat die massaal op de koning en op de katholieke partij zouden stemmen."

In tegenstelling tot veel andere Europese lidstaten is de stemming bij ons verplicht, een overblijfsel uit 1894. "De idee erachter was dat je verplicht moest gaan stemmen want anders zouden bepaalde groepen te weinig en andere te veel vertegenwoordigd zijn. De discussie daarover woedt ook vandaag nog", aldus Van Goethem.

In ons land wordt bij de gemeenteraadsverkiezingen in oktober in Vlaanderen voor het eerst van die stemplicht afgeweken. "Een interessant gegeven. Als er politiek niet te veel gebeurt tussen juni en september dan zullen we die verkiezingen goed kunnen vergelijken en (mits een foutenmarge) kunnen zien welke partijen winst halen uit de stemplicht en welke niet. Het wordt in dat verband vooral uitkijken naar wat de extreme partijen zullen doen, maar ook in het centrum kan je dan interessante verschuivingen zien."