Van Expo 58 tot 'De droomfabriek': Vlaanderen wil van iconisch Amerikaans Theater (opnieuw) culturele hotspot maken

Het Amerikaans Theater wordt in 1958 gebouwd in het Ossegempark in Laken naar aanleiding van Expo 58, de wereldtentoonstelling op de Brusselse Heizel. Daar moet het dienen als paviljoen voor de Verenigde Staten. 

De architect achter het gebouw is Edward Durell Stone, bekend voor het ontwerpen van het Museum of Modern Art (MoMA) in New York. Hij tekent een imposant complex uit met 3 cilindervormige gebouwen.

De gebouwen bestaan uit een theater, een tentoonstellingshal en het Circarama, een bioscoop waar 360 graden-projecties te zien zijn. Als kers op de taart wordt aan het complex ook een grote cirkelvormige vijver met fonteinen aangelegd. 

Tijdens Expo 58 worden in het gebouw de producten van de toekomst voorgesteld door de grote, welvarende Verenigde Staten. Zo waren er onder meer demonstraties over kernenergie, de eerste televisieprogramma's in kleur, en winkels en restaurants waar bezoekers konden kennismaken met de allernieuwste Amerikaanse producten zoals hotdogs, Coca-Cola en softijs.

Na afloop van de wereldtentoonstelling zou het gebouw normaal gezien afgebroken worden, maar dat blijkt duurder dan het te laten staan. Het Circarama en de bovenbouw van de tentoonstellingshal worden wel afgebroken. Wat overblijft, wordt verkocht aan de Belgische staat voor een symbolische dollar.

Al snel worden in het Amerikaans Theater radio- en televisiestudio's gebouwd. In 1960 neemt een piepjonge BRT, de toenmalige Nederlandstalige openbare omroep, zijn intrek in het gebouw. Tot de opening van het omroepcentrum aan de Reyerslaan in 1974 is het Amerikaans Theater de enige grote publieksstudio. 

Doorheen de jaren groeit het gebouw uit tot een ware showbizztempel. Met onder meer 'De Wies Andersen show', 'Tienerklanken' en 'De drie wijzen' wordt er decennialang Vlaamse entertainmentgeschiedenis geschreven. Presentatoren als Walter Capiau, Luc Appermont, Bart Peeters en Margriet Hermans beleven er hun gloriedagen.

Van 1989 tot 1999 wordt ook 'De droomfabriek' - volledig live - opgenomen in het Amerikaans Theater. Het programma, met o.a. Bart Peeters als presentator, groeide uit tot een van de meest populaire televisieshows in Vlaanderen met op zijn hoogtepunt meer dan 1 miljoen kijkers per week.

Na een afwezigheid van 25 jaar keert 'De droomfabriek' in 2024 terug met opnieuw Bart Peeters als presentator, met aan zijn zijde Gloria Monserez. 

Wie showbizz zegt, zegt natuurlijk ook het Eurovisiesongfestival. En ook daarin speelt het Amerikaans Theater een prominente rol. Sinds 1963 wordt daar liedjeswedstrijd Canzonissima opgenomen. De winnaar van het programma mag meedoen aan het Songfestival.

Zo wordt zowel in 1971 als in 1973 het programma gewonnen door Nicole en Hugo met respectievelijk 'Goeiemorgen, morgen' en 'Baby, baby'. Omdat Nicole vlak voor het Songfestival van 1971 geelzucht krijgt, moet het duo last minute worden vervangen. In 1973 eindigen ze in Luxemburg als laatste.

Bekijk: Een reportage uit het programma 'Echo' na de overwinning van Nicole en Hugo in 1971

In 1983 staat het volledige Amerikaans Theater in rep en roer na de passage van Eurovisie-kandidaat Pas de Deux, die met het nummer 'Rendez-vous' op de proppen komen. De Leuvense new wave-groep - met een jonge Ben Crabbé achter de drums - had min of meer voor de grap deelgenomen aan de preselecties.

Wanneer de groep tegen alle verwachtingen in de eerste plaats verovert, klinkt een oorverdovend boegeroep in de zaal - bestaande uit fans van Bart Kaëll, die ook in 1983 in de preselectie zit.

Tijdens de herneming van het nummer wordt Pas de Deux opnieuw uitgejouwd en uitgefloten, waarna het Amerikaans Theater bijna volledig leegloopt. Ook de rest van Europa was Pas de Deux niet genegen. De groep eindigt op het Eurovisiesongfestival in München pas 18e van de 20 deelnemers.

De preselecties voor het Songfestival vinden nog tot 1989 plaats in het Amerikaans Theater. Vanaf dan verhuist de liedjeswedstrijd naar onder meer het Casino-Kursaal in Oostende en naar het Brusselse Paleis 12.

Vanaf 1995 vindt Radio2 Vlaams-Brabant & Brussel onderdak in het Amerikaans Theater. Van daaruit worden meer dan 15 jaar lang regionaal nieuws en regionale programma's in de ether gebracht. 

Ook tal van programma's van Radio2 die nationaal uitgezonden worden, zoals 'De Pré Historie' en 'Recht voor de raap', worden er opgenomen. In 2012 ruilt Radio2 Vlaams-Brabant & Brussel het Amerikaans Theater in voor het Radiohuis in Leuven.

Door de jaren heen begint er slijtage op te treden in het Amerikaans Theater. Door de ouderdom vertoont het gebouw barsten, en door de slechte isolatie kosten de verwarming en het onderhoud handenvol geld. Op 30 juni 2012 verlaat de VRT na meer dan 50 jaar de site definitief.

In de jaren daarna brengt de stad Brussel een aantal vzw's onder in de kantoren van het complex, en later worden er ook ruimtes verhuurd aan muzikanten en artiesten. In 2016 komt het gebouw uiteindelijk helemaal leeg te staan.

In de reeks "Markante plekken" brengt VRT NWS-fotograaf Alexander Dumarey het verval van het Amerikaans Theater in beeld. Van de kolkende geest van de plek waar ooit de meest populaire en legendarische Vlaamse televisieshows werden opgenomen, is in 2018 niet veel meer te merken.

Lange tijd zit het dossier rond het Amerikaans Theater muurvast. Tot in 2022 de Vlaamse regering en de Stad Brussel in een open brief aan de federale regering vragen om de onteigening van de site, dat op dat moment eigendom is van de Regie der Gebouwen.

In april 2024 geeft de federale ministerraad uiteindelijk zijn akkoord over de onteigening aan de Stad Brussel. Nu hebben Brussel en de Vlaamse Gemeenschap een erfpachtovereenkomst voor 99 jaar afgesloten. De komende periode is Vlaanderen dus bevoegd voor de site en mag het die gebruiken.

De bedoeling is dat de site op termijn de nodige infrastructuur krijgt om grotere muziek-, dans- en theaterproducties in de hoofdstad te ontvangen. Op die manier wil Vlaanderen van het Amerikaans Theater opnieuw een culturele hotspot maken. 

"Het wordt een echte broedplek voor artistiek talent met een prachtige concertzaal en atelier- en repetitieruimtes voor jonge mensen die het willen maken in de culturele sector", zegt Vlaams minister voor Brussel Benjamin Dalle (CD&V).

Hoe de site concreet ingevuld zal worden, is nog niet duidelijk en ook de kostprijs van de herbestemming moet nog onderzocht worden.

"Die studie is lopende, maar ik verwacht me aan heel ingrijpende werkzaamheden", zegt Vlaams minister-president Jan Jambon (N-VA). "We gaan het karakter van het gebouw natuurlijk bewaren. Pas als de studie klaar is, zullen we weten voor welk investeringstraject we staan."