Dé pionier van verpleegkunde in België krijgt eigen straat in Leuven: maak kennis met zuster Jules-Marie Heymans

Jules-Marie Heymans, Zuster van Liefde, kunnen we dé pionier van de verpleegkunde in België in de 20e eeuw noemen, steekt historicus Luc De Munck van wal. Hij is gespecialiseerd in de geschiedenis van de verpleegkunde en publiceerde eerder al een boek over de Belgische verpleegsters tijdens de Eerste Wereldoorlog. “Jules-Marie Heymans slaagde erin om het beroep van verpleegkundige naar een hoger niveau te tillen.”

“Toen ze in 1917 haar diploma behaalde, bestonden in België amper opleidingen en had het beroep weinig aanzien. Toen ze vijftig jaar later afscheid nam van haar actieve beroepsleven, kon je als verpleegkundige een diploma op licentiaatsniveau behalen en stonden verpleegkundigen op het punt om met een eigen statuut de uitoefening van de verpleegkunde wettelijk te laten beschermen."

Een opmerkelijke evolutie, waaraan zuster Jules-Marie een doorslaggevende bijdrage leverde. Vooral de school voor verpleegsters-monitrices in Leuven, in de volksmond ‘de school van zuster Jules-Marie’, was een mijlpaal. Die speelde een belangrijke rol in de professionalisering van de katholieke gezondheidszorg. "Dat er nu ook verpleegkundig specialisten zijn op masterniveau en klinisch verpleegkundig onderzoekers op doctoraatsniveau, is overigens een verre uitloper van de inzet van zuster Jules-Marie voor een kwalitatief hoogstaande opleiding.” 

Maria Heymans, later zuster Jules-Marie, werd geboren in Gent op 3 juli 1897. Ze groeide op in een bevoorrecht intellectueel milieu. Haar vader Jan Frans was de eerste docent farmacologie aan de Gentse universiteit en later ook rector.  Haar oudere broers Corneel en Paul werden net als hun vader hoogleraar.

Corneel Heymans kreeg in 1938 de Nobelprijs voor geneeskunde. Hij ontdekte onder meer het bestaan van receptoren in slagaders en sinussen, die een cruciale rol spelen om ademhaling, bloeddruk en hartritme te reguleren. Tussen twee haakjes: naar Corneel Heymans zijn eerder al verschillende straten vernoemd, onder meer in Gent en Oostende. Broer Paul Heymans was net voor de Tweede Wereldoorlog even minister van Economische Zaken, Middenstand en Landbouw.

Maria Heymans behaalde eerst een verpleegstersdiploma bij de Zusters van Liefde. Haar vader stimuleerde haar om ook geneeskunde te studeren. Hij vond dat niet alleen zijn zonen maar ook zijn dochter naar de universiteit moest kunnen gaan. “Behoorlijk progressief in die tijd,” zegt Luc de Munck. 

Intussen was ze ook als kloosterlinge ingetreden bij de Zusters van Liefde. Haar vader had zich daar oorspronkelijk tegen verzet, maar gaf uiteindelijk toe op voorwaarde dat ze nadien voort mocht studeren. “Dat was ook in het belang van haar congregatie, omdat ze dan na haar universitaire studies kon worden ingezet voor onderwijs- of beheerstaken. Een cruciaal element om haar verdere loopbaan en leidinggevende functie te begrijpen.”

In 1926 studeerde zuster Jules-Marie met vlag en wimpel af als een van de eerste drie vrouwelijke artsen en als de eerste religieuze die aan de Leuvense universiteit de studies geneeskunde voltooide.

Ging ze dan meteen aan de slag als dokter of verpleegster? "Geen van beide. In die tijd werd aan zusters niet gevraagd naar hun voorkeur. Ze kregen vanuit de congregatie een taak opgelegd. Ze werd aangesteld als directrice van het Sint-Vincentiusziekenhuis en van de daaraan verbonden verpleegstersschool van de congregatie in Gent.”

Pas daarna kwam haar levenswerk in beeld. Zuster Jules-Marie werd in Leuven directrice van een nieuwe, aanvullende hogere opleiding voor katholieke verpleegsters, die er kwam op verzoek van de Belgische bisschoppen.

De Universitaire Normaalschool voor Verpleegsters-Monitrices opende in oktober 1939 haar deuren. Niet alleen met cursussen die specifiek betrekking hadden op het beroep van verpleegster, maar ook algemene, wetenschappelijke en pedagogische vakken. Zuster Jules-Marie gaf meerdere cursussen in de Nederlands- en de Franstalige afdeling. 

376 studenten volgden de hogere verpleegkundige opleiding, voor meer dan twee derden religieuzen. De zusters kwamen uit 51 verschillende kloosterordes. De meeste studenten waren tussen 26 en 32 jaar, wat aangeeft dat ze al een aantal jaren beroepservaring hadden.

Er kwamen ook 38 verpleegkundestudenten uit het buitenland in Leuven studeren. “De goede naam die de school ondertussen had verworven, en het feit dat de opleiding nog steeds de enige in haar soort was, zorgden voor een blijvende aantrekkingskracht.” 

Na 25 jaar, in 1964, besliste de Leuvense universiteit om ‘de school van zuster Jules-Marie’ te integreren in het Centrum voor Ziekenhuiswetenschappen. Zo konden voortaan universitaire diploma’s worden uitgereikt aan A1-gediplomeerde verpleegkundigen.

De rector noemde dat een beloning en bekroning voor de jarenlange inzet van zuster Jules-Marie. “Haar school was in 25 jaar uitgegroeid tot een modelschool op academisch niveau, ook al was ze al die jaren geen universitaire opleiding in de echte zin van het woord.”

Zuster Jules-Marie bleef tot 1985 actief als vrijwilligster; het jaar nadien is ze overleden. “Hoewel ze dus zelf nooit als verpleegster actief was, slaagde ze erin het verpleegstersberoep naar een hoger niveau te tillen”, zegt Luc De Munck.

”De conclusie is dan ook dat ze dé pionier is geweest van de verpleegkunde in België in de 20e eeuw. De straatnaam die ze in Leuven heeft gekregen, de herdenkingsplaat op haar school en het boek over haar leven en werk kunnen er hopelijk toe bijdragen dat die pioniersrol niet vergeten wordt.”