"Falende directie", "gebrek aan strategie" en "risico op fraude": Rekenhof vernietigend voor Overheidsdienst Justitie in audit

De conclusies van het Rekenhof dateren van begin vorige maand. Ze staan in een presentatie die werd gegeven aan de diensten van Justitie. Het ontwerpverslag bevat een aantal voorlopige conclusies van het Rekenhof over de digitalisering binnen Justitie, een onderzoek dat liep sinds juni vorig jaar. Het eindverslag van de doorlichting wordt pas na de verkiezingen verwacht. 

In het ontwerpverslag is het Rekenhof hard voor de leiding van de overheidsdienst Justitie, die het omschrijft als een "falend directiecomité". "Het directiecomité toont zich passief en onverantwoordelijk", noteert het Rekenhof, dat spreekt van "reactief en defensief gedrag". "Strategische beslissingen in verband met digitalisering worden niet langer besproken of genomen binnen het directiecomité."

In het directiecomité van de overheidsdienst zit de voorzitter van de overheidsdienst en de leidinggevenden van de verschillende afdelingen binnen de FOD Justitie. Volgens het Rekenhof heerst er een "gevoel van machteloosheid om beslissingen te nemen die ingaan tegen de beslissingen van de beleidscel (het kabinet van de minister, red.), die als 'opgelegd' worden ervaren". 

Dat kabinet zou dan weer te veel macht naar zich toetrekken, legt het Rekenhof uit. Zo zou het kabinet "rechtstreeks tussenkomen in de onderhandelingen met inschrijvers over aanbestedingsvoorwaarden, zonder begeleiding van de FOD, voordat de FOD het contract gunt". De "druk" van het kabinet wordt "als bijzonder sterk ervaren door verschillende medewerkers van de overheidsdienst", stelt het Rekenhof.

VRT NWS bracht details naar buiten over de samenwerking tussen de overheidsdienst Justitie en postbedrijf bpost. Topfiguren binnen de overheidsdienst stelden in een interne nota vragen over de manier waarop voormalig minister van Justitie Vincent Van Quickenborne (Open VLD) een contract met de naam JustSign goedkeurde, "zonder een voorafgaandelijke controle door de desbetreffende instanties". Het kabinet reageerde dat er volgens hen geen juridische problemen zijn met het contract. N-VA-Kamerlid Michael Freilich diende een strafklacht in over de zaak. 

Het Rekenhof spreekt ook van "onvoldoende aandacht voor het risico op fraude" bij de overheidsdienst. Concreet wijst de controle-instantie op het "gebrek aan controle over consultancy". De overheidsdienst werkt samen met verschillende consultancybedrijven. Dat zijn externe medewerkers die dan een specifieke opdracht krijgen. 

Het Rekenhof noemt consultants "alomtegenwoordig", maar er is "een gebrek aan controle over de risico's die gepaard gaan met massaal beroep op consultancy". Er is sprake van "omzeiling van de beginselen van openbare aanbestedingen", tussenkomsten van het kabinet bij de keuze van specifieke consultants, en onregelmatige situaties die nadien worden rechtgetrokken. 

Onze redactie kon daarover een mail inkijken van een consultancybedrijf aan de overheidsdienst Justitie, waarin het bedrijf de werkwijze van Justitie aankaart. Het consultancybedrijf stelt dat de FOD Justitie contracten probeert te regulariseren door een aanbesteding te organiseren voor opdrachten die eigenlijk al werden geleverd. 

"Het betreft een praktijk waarbij een bestek in de markt zou worden gezet en gegund, wanneer het werk eigenlijk al aanbesteed en/of opgeleverd is", legt de medewerker van het bedrijf uit. "We wensen bij dergelijke praktijk op geen enkele wijze betrokken te worden, en dienen ons hiervan uitdrukkelijk te distantiëren", klinkt het. Het consultancybedrijf wil "nooit op enige wijze bijdragen aan dergelijke praktijken", klinkt het.

In de mail zegt het bedrijf dat het daarom de samenwerking met Justitie tijdelijk wil opschorten. De overheidsdienst reageert dat het intussen opnieuw met dit consultancybedrijf samenwerkt, net om zulke situaties in de toekomst te vermijden. 

Vorige week klopte minister van Justitie Paul Van Tigchelt (Open VLD) zich nog op de borst over de digitalisering bij Justitie. "De digitaliseringstrein is op de rails gezet en levert inmiddels resultaat op", klonk het in een persbericht. 

Van Tigchelt wees op "28 afzonderlijke applicaties". Die zorgen er bijvoorbeeld voor dat processen-verbaal digitaal van de politie naar Justitie stromen, burgers hun dossier digitaal kunnen raadplegen, hun strafregister digitaal kunnen inkijken en digitaal boetes kunnen betalen. Er is ook een nieuw communicatiesysteem voor 3.000 gevangenen uitgerold en recent kreeg het Belgisch Staatsblad een nieuwe lay-out.

Maar het Rekenhof ziet die "digitaliseringstrein" toch anders. Het spreekt van een "gebrek aan één enkele strategie voor de digitalisering van justitie". Verschillende afdelingen van de overheidsdienst werken te veel naast en door elkaar, zoals de stafdienst ICT, het Digital Transformation Office en de dienst Crossborder. 

"Onduidelijke rolverdeling", onderlinge "concurrentie" en "gebrek aan vertrouwen", noemt het Rekenhof die versnipperde strategie. "Omdat de duurzaamheid van projecten niet wordt beoordeeld, bestaat bovendien het risico dat budgetten momenteel voor niets worden uitgegeven", klinkt het. 

In Terzake geeft minister Van Tigchelt vanavond toe dat de huidige structuur "niet optimaal is". Daarom werkt hij aan een vernieuwde structuur. "We hebben alle digitaliseringsprojecten samengebracht onder leiding van 1 vernieuwde administratie", zegt hij. "We gaan verder."

Het Rekenhof kijkt ook naar de FOD BOSA, de overheidsdienst die andere administraties moet ondersteunen bij hun digitalisering. "Doordat de FOD BOSA haar taken niet volledig heeft uitgevoerd, moeten de andere overheidsdiensten op hun terrein het gebrek aan referentiekader compenseren." De FOD BOSA valt onder de bevoegdheid van vicepremier Petra De Sutter (Groen), en staatssecretarissen Mathieu Michel (MR) en Alexia Bertrand (Open VLD).