Een pandemie, een oorlog, klimaatkopzorgen en een migratiepiek: de voorbije 5 jaar van Europees beleid stond in het teken van heel wat crisissen. Maar wat heeft de Europese Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen dan nog kunnen waarmaken? En waar kon het duidelijk beter? 5 experten doken voor ons in 5 grote thema's.
Ambitieus gestart, doorgebeten in woelige tijden: dit is het rapport van de Europese Commissie
Stefan Grommen
Gepubliceerd:
Grote, groene ambities met de Green Deal
De Europese Commissie onder Ursula von der Leyen is nog geen 2 weken aan het werk wanneer ze de Green Deal naar voren schuift. Een groots opgezet, ambitieus plan om de Europese economie in enkele decennia volledig om te vormen. Doel: tegen 2030 netto 55 procent minder broeikasgassen uitstoten dan in 1990. Tegen 2050 moet die uitstoot zelfs naar 0 zijn gebracht.
Dit zegt Von der Leyen in haar State of the Union (2020): "De Europese Green Deal gaat om veel meer dan alleen het terugdringen van emissies. Het gaat om een systemische modernisering van onze hele economie, samenleving en industrie. Het gaat om het bouwen aan een betere, sterkere wereld."
Volgens de Europese Commissie moet je de Green Deal dus zien als een groot moderniserings- en groeiplan, dat de EU klaar moet maken voor de toekomst. Onder die Green Deal-paraplu vind je daarom hele plejade aan thema's en wetgevende initiatieven, van energiebeleid en renovatie, over milieu en natuur, vervoer en toerisme tot landbouw- en industriebeleid. Het budget dat daarvoor voorzien wordt: een slordige 1.000 miljard euro tussen nu en 2030.
Herstellen na de dreun van corona
Met de Green Deal heeft Von der Leyen nog maar net haar eerste grote knoop doorgehakt of er breekt begin 2020 een wereldwijde pandemie uit: COVID-19 overspoelt ook Europa en heel wat lidstaten gaan in het voorjaar van 2020 in lockdown of nemen strenge maatregelen.
De eerste anderhalve maand reageert de Europese Commissie traag en lijkt een soort "coronationalisme" zich meester te maken van de lidstaten. Maar de dramatische beelden uit de ziekenhuizen in Noord-Italië brengen de Europese solidariteit weer op het juiste pad, naast het besef dat door de lockdowns de Europese interne markt en zelfs de Schengenzone op barsten staan.
Zo neemt Europa de vaccinaankopen in handen, om de interne Europese concurrentie tegen te gaan. En er worden maatregelen genomen om de lidstaten financieel en economisch recht te houden.
Dit zegt Von der Leyen in haar State of the Union (2020): "We kiezen niet alleen voor herstel en heropleving hier en nu, maar willen ook vorm geven aan een betere manier van leven voor de wereld van morgen. Dit is NextGenerationEU. Dit is onze kans om de veranderingen zelf vorm te geven, in plaats van deze te ondergaan door een ramp of door een dictaat van anderen."
Dat 'NextGenerationEU'-herstelplan is goed voor ruim 750 miljard euro en heeft als doel de economieën van de lidstaten zo snel mogelijk weer op het oude peil te krijgen. Ook de meerjarenbegroting die in juli 2020 wordt goedgekeurd, richt zich op dat herstel.
Het belaagde Oekraïne steunen
De zwaarste periode van de coronacrisis is nog maar amper verteerd of Rusland valt op 24 februari 2022 Oekraïne binnen. Na de eerste schok en na het besef dat Oekraïne min of meer stand blijkt te houden tegen de Russische overmacht, springen de Verenigde Staten, maar ook de Europese Unie in de bres voor het belaagde land.
Dit zegt Von der Leyen in haar State of the Union (2022): "De Europese solidariteit met Oekraïne zal niet verslappen. Vanaf dag 1 staat Europa aan de kant van Oekraïne. Met wapens. Met geld. Met open armen voor vluchtelingen. En met de zwaarste sancties ooit."
De Europese Unie neemt ongeziene sancties tegen Rusland, onder meer op vlak van energie en de financiële markt. Er wordt 50 miljard euro vrijgemaakt om Oekraïne economisch te steunen en te helpen bij de wederopbouw.
Binnen de 'European Peace Facility' betaalt de EU lidstaten terug die wapens leveren aan Oekraïne. Tienduizenden Oekraïense soldaten worden getraind op Europees grondgebied. En eind 2023 raken de EU-leiders het eens om Oekraïne de status van kandidaat-lid van de EU toe te kennen.
Migratie onder controle krijgen
De toestroom van migranten naar Europa is de laatste jaren fors toegenomen, onder meer door internationale conflicten en terreur. In 2022 telde Europa 966.000 asielaanvragen, zowat de helft meer dan een jaar eerder. In 2023 kwamen er meer dan 355.000 mensen zonder papieren de EU binnen, het hoogste cijfer sinds 2016.
Omdat er ook in de jaren voordien heel wat EU-landen moeite hadden om de migrantenstroom onder controle te krijgen, komt de Europese Commissie in 2020 met een nieuw migratiepact op de proppen. Dat moet de gemeenschappelijke aanpak van migratie in Europa verbeteren en versnellen.
Dit zegt Von der Leyen in haar State of the Union (2020): "Wij kiezen voor een menselijke en menswaardige aanpak. Levens redden op zee is niet vrijblijvend. De landen die hun wettelijke en morele verplichtingen nakomen of die meer dan andere landen met migratie te maken krijgen, moeten op de solidariteit van de hele Europese Unie kunnen rekenen."
Dat migratiepact is vorige maand uiteindelijk goedgekeurd geraakt door het Europees Parlement. Het omvat 10 wetten die onder meer voor strengere controles aan de buitengrenzen van de EU zorgen. Een solidariteitsmechanisme moet lidstaten die onder druk staan, helpen met de opvang van asielzoekers.
De rechtsstaat rechthouden
Al van bij haar aantreden in 2019 maakt de Europese Commissie een prioriteit van het beschermen van de rechtsstaat – zoals scheiding der machten, persvrijheid, de aanpak van corruptie, een onafhankelijk gerecht of respect voor fundamentele rechten – en van de Europese democratie. Volgens de Commissie liggen die onder vuur. Onder meer over lidstaten als Polen en Hongarije maakt ze zich op dat moment zorgen. Maar ook met landen als Malta, Roemenië, Bulgarije of Slovakije zijn er al discussies geweest.
Dit zegt Von der Leyen in haar State of the Union (2020): "Inbreuken op de rechtsstaat mogen niet getolereerd worden. Ik zal de rechtsstaat en de integriteit van onze Europese instellingen blijven verdedigen. Of het nu gaat om de voorrang van het Europees recht, de persvrijheid, de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht of de verkoop van 'gouden paspoorten'. De Europese waarden zijn niet te koop."
Wanneer de coronacrisis uitbreekt, grijpt de Commissie het herstelfonds aan om er voorwaarden aan te verbinden die te maken hebben met de rechtsstaat. Het verklaart waarom Hongarije en Polen niet direct kunnen rekenen op die miljarden. Jaarlijks wordt de toestand van de rechtsstaat in de verschillende landen nu ook getoetst, om problemen te voorkomen. Daarnaast heeft de Commissie een verordening opgesteld om de mediavrijheid binnen Europa te beschermen.
