Eenzaamheid kan leiden tot een slechte fysieke en mentale gezondheid. Dat bewijst recent onderzoek in vakblad Nature. Gisteren nog raakte bekend dat een Antwerpse man een jaar lang dood in zijn woning lag, vermoedelijk ging het om een schrijnend geval van eenzaamheid. Sociologe Anja Declercq: "De beste preventie voor hersenziektes is niet puzzels oplossen, maar sociaal contact".
Recent onderzoek bewijst: eenzaamheid schaadt fysieke en mentale gezondheid
Trees Vandamme
Gepubliceerd:
De zestiger was al langere tijd niet door zijn buren opgemerkt. Maar omdat hij zo'n teruggetrokken leven leidde, sloeg niemand alarm. "De vraag is in de eerste plaats of de man zelf tevreden was met zijn beperkte sociale kring", stelt professor sociologie Anja Declercq (KU Leuven). "Sommige mensen hebben van nature weinig behoefte aan sociale contacten. Alleen als hij zich ook geïsoleerd voelde, kunnen we spreken van eenzaamheid."
Het omgekeerde is trouwens ook perfect mogelijk. "Je kan veel sociale contacten hebben, maar je toch eenzaam voelen." Eenzaamheid is altijd een subjectieve ervaring. "Maar wanneer die langdurig aansleept, kan je flink wat gezondheidsnadelen oplopen."
De lijst van bewezen gezondheidsrisico's bij chronische eenzaamheid is effectief alarmerend lang. Van chronische stress, slapeloosheid, depressie, zelfmoordgedachten, een te hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten tot een verstoord immuunsysteem. "Onderzoek heeft ook aangetoond dat eenzame mensen na een operatie trager herstellen dan mensen die zich niet eenzaam voelen", aldus Declercq.
Zieke, (kans)arme, jonge en gepensioneerde mensen zijn risicogroepen
Maar soms begint het ook allemaal bij een zwakke gezondheid. "Uit onderzoek blijkt dat zieke mensen sneller vereenzamen. Al helemaal wanneer er ook een stigma op hun ziekte kleeft. Denk maar aan mentale aandoeningen."
Mensen die door ziekte langdurig thuis zitten, hebben vaak ook minder financiële middelen. "En ook dat versterkt die eenzaamheid weer, want dan wordt het al lastiger om een caféavondje met vrienden door te brengen."
Sowieso heeft je economische situatie ook een directe impact op je gezondheid. "Achtergestelde groepen kunnen zich minder makkelijk gezond eten veroorloven. Maar ben je eenzaam, dan zal je ook minder snel geneigd zijn om jezelf goed te verzorgen en gezond te eten. Zo kom je algauw terecht in een vicieuze cirkel van ziekte en vereenzaming."
De kans op eenzaamheid is het allergrootst in de laatste levensfase
Anja Declercq, professor sociologie (KU Leuven)
Ook de leeftijdsgroep waartoe je behoort, is relevant. "Jonge mensen worstelen tijdens hun tienerjaren en jonge adolescentie vaak met zichzelf en hun plaats in de wereld. Maar eens ze uit die fase zijn, gaat het meestal vanzelf beter. Zeker wanneer mensen gaan studeren, werken en/of kinderen krijgen, hebben ze doorgaans een druk sociaal leven dat voldoening geeft."
Na het pensioen nemen de eenzame gevoelens dan weer toe, een klassiek 21e-eeuws fenomeen. "Vroeger bleven de kinderen vaker onder de kerktoren wonen, maar nu zwermen ze veel meer uit. Als dan ook nog eens het contact met ex-collega's wegebt, kan je je al snel eenzaam voelen. Al helemaal als de levenspartner plots wegvalt."
Maar de kans op eenzaamheid is het allergrootst bij de oudste ouderen. "Als je pakweg 90 bent, zijn er al heel veel mensen uit je vroegere sociale kring weggevallen. In die laatste levensfase ben je dan ook nog eens vaak zorgbehoevend, waardoor nieuwe vriendschappen sluiten allesbehalve vanzelfsprekend is."
Hersenverbindingen nemen af bij te weinig sociale stimulatie
Waarom eenzaamheid de fysieke en mentale gezondheid nu zo aantast, is nog niet volledig helder. "Naast de stresshormonen die bij eenzame gevoelens vrijkomen, zijn onze zenuwcellen hier wellicht in grote mate schuldig aan", vertelt de onderzoekster.
Wanneer sociale behoeftes niet vervuld raken, neemt zowel het aantal verbindingen tussen de diverse neuronen in de hersenen als hun volume af. "We zien dat bij ouderen die steeds meer in zichzelf keren. Velen doen op een bepaald moment geen moeite meer om nieuwe contacten te leggen, maar gaan in hun gedachten steeds terug naar het verleden, toen alles wel nog goed was."
Het zogeheten 'default-netwerk', dat vooral actief is wanneer iemand zijn aandacht op de eigen leefwereld richt, wordt hierdoor sterker. Dat toont een uitgebreide Canadese studie uit 2020 aan. De verbindingen tussen het default-netwerk en andere hersengebieden nemen dan weer af.
"Dit mechanisme zorgt ervoor dat bepaalde delen van je hersenen steeds minder gestimuleerd worden, wat leidt tot cognitieve achteruitgang."
Die achteruitgang zou ook hersenziektes zoals Alzheimer in de hand werken en zelfs versnellen. "Mensen met een uitgebreider, meer gestimuleerd hersennetwerk zullen bij zo'n diagnose minder snel aftakelen. Ze hebben dan nog meer andere hersenverbindingen ter beschikking die de functies van de aangetaste zones nog een tijdje kunnen overnemen."
Sociaal contact is dus niet alleen cruciaal om eenzaamheid te verminderen, maar het is ook een belangrijke preventieve maatregel tegen neurologische aandoeningen. "Contact met je medemens is veel betere preventie voor dementie dan allerhande puzzels invullen. Bovendien houden we ons brein fit door veel met anderen in gesprek te gaan en elkaar mentaal uit te dagen."
Al snijdt het mes ook hier weer aan 2 kanten. "Als je achteruit gaat mentaal, wordt socialiseren ook steeds moeilijker."
Remedies tegen eenzaamheid: begin met bewegen
Waar jongeren meestal zelf op zoek gaan naar nieuwe sociale ervaringen om hun eenzaamheid op te lossen, ligt dat bij ouderen moeilijker. "Als je er nog voldoende toe in staat bent, kan je met je eenzaamheid aan de slag gaan door fysiek actiever te worden."
Een wandeling van 4-5 kilometer op 1 uur tijd kan gevoelens van eenzaamheid al volledig omkeren, laat een recente Duitse studie zien. "Lichaamsbeweging dwingt je om andere hersendelen te activeren, waardoor je je default-netwerk niet nog sterker maakt", verklaart Declercq. "En als je dan nog in groep kan bewegen, door je bijvoorbeeld bij een wandelclub aan te sluiten, boek je dubbele gezondheidswinst."
Maar beleidsmakers dragen hier evengoed verantwoordelijkheid in. "Lokale en regionale overheden kunnen sociale contacten stimuleren door intergenerationele cohousing projecten te stimuleren en de ruimtelijke ordening in hun stad om te denken."
Na het installeren van nieuwe, 'socialere' wandelroutes en zitbanken op strategische plaatsen zoals speeltuinen, konden enkele Nederlandse projecten zoals dat rond de wijk Merwede in Utrecht alvast positieve resultaten voorleggen.
Zulke investeringen betalen zichzelf ook terug, want je kosten voor gezondheidszorg zullen evenredig dalen volgens Declercq. "Eenzaamheid is dan wel een subjectief gevoel, de kost van de 'eenzaamheidsepidemie' voor het individu en de samenleving kunnen we objectief meten", concludeert de sociaal wetenschapster.
