Exact 150 jaar geleden - op 15 april 1874 - is er dankzij enkele rebelse Franse kunstenaars een nieuwe kunststroming ontstaan: het impressionisme. Alles is begonnen met een kleinschalige tentoonstelling uit protest tegen de gang van zaken in de kunstwereld. Werken van pioniers als Monet, Degas en Cézanne zijn daarna wereldberoemd geworden. Tijdens dit jubileumjaar voor het impressionisme zijn veel van die werken opnieuw te zien in Parijs.
Van rebelse pioniers tot invloedrijke kunststroming: exact 150 jaar geleden is het impressionisme ontstaan
Kirsten Sokol
Gepubliceerd:
We keren 150 jaar terug in de tijd, naar het Parijs van het tweede deel van de 19e eeuw. De Franse hoofdstad is dan de artistieke place to be. Wie het wil maken als beeldend kunstenaar, moet een plek versieren op de befaamde 'Salon de Paris'.
Die kunstexpo bestaat dan al 2 eeuwen en wordt jaarlijks of om de 2 jaar georganiseerd. Het is bijna de enige gelegenheid om je kunstwerken te tonen aan een groot publiek. De plekken in de Salon zijn beperkt en dus gegeerd.
De leden van de Académie des Beaux-Arts - die levenslang benoemd zijn - bepalen wat er wordt getoond. Zij bieden weinig kansen aan jonge kunstenaars, en al zeker niet als hun stijl (te) vernieuwend is.
Eens je bij de uitverkorenen bent, moet je als kunstenaar ook nog lobbyen voor een goede plek in de Salon. Bijna elke muur hangt tot aan het plafond vol met schilderijen. Als je op ooghoogte hangt, heb je een grotere kans om opgemerkt te worden.
Rebellie vanuit een eigen visie op de kunstwereld
In 1874 verenigt een groep van een 30-tal jonge impressionistische kunstenaars zich. Ze vinden de tijd rijp om met een onafhankelijke expo de dominante positie van de Académie des Beaux-Arts te omzeilen. Ze hebben uiteenlopende achtergronden, maar ze delen de wil om in alle vrijheid hun kunst te maken, te tonen aan een publiek en te verkopen.
Resultaat: een eerste tentoonstelling in het atelier van de Franse fotograaf en journalist Nadar. Hij stelt zijn werkruimte aan de Boulevard des Capucines 35 hiervoor open. Dat atelier is een gekende ontmoetingsplek voor populaire Franse componisten, schrijvers en schilders uit die tijd.
Wat is impressionisme?
Het impressionisme is een van oorsprong Franse kunststroming, die zich vooral tussen 1874 en 1886 heeft ontwikkeld vanuit de schilderkunst. De basis ligt in Parijs en Normandië. Jonge kunstenaars trekken er met hun schildersezel naar de oevers van de Seine of de kust om in alle vrijheid taferelen in openlucht te schilderen.
Een typisch kenmerk van het impressionisme is dat de directe beleving centraal staat, de zogenoemde impressie. Het gaat niet om een objectieve weergave van de werkelijkheid, wel om de subjectieve of persoonlijke. Schilderen wat je zelf ziet, hoe jij het ziet als kunstenaar.
Er is veel aandacht voor het effect van licht, waardoor er bijna geen zwart wordt gebruikt, maar wel veel contrasten. De kunstenaar schildert al schetsend,met vlotte penseeltrekken die een spontaan gevoel oproepen.
De bekendste impressionisten zijn Claude Monet, Edgar Degas en Paul Cézanne. In Nederland is Vincent Van Gogh sterk beïnvloed door de stijl.
Op 15 april 1874 om 20 uur opent de eerste impressionistische expo met werken van onder meer Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir, Berthe Morisot, Edgar Degas, Camille Pissarro, Alfred Sisley en Paul Cézanne. De tentoonstelling loopt een maand. Opvallende timing, want op 1 mei opent de officiële Salon van 1874 met 2.000 werken in 24 zalen. 12 kunstenaars mogen zowel in de Salon als bij de impressionisten hun werk tonen.
Op de impressionisme-expo zijn er een kleine 200 werken te zien in 8 zalen. Elke kunstenaar heeft zelf twee stukken uitgekozen, zonder inmenging van een jury. Welk kunstwerk op welke plek hangt, is bij loting bepaald.
Volgens Musée d'Orsay komen er in een maand 3.500 betalende bezoekers kijken. Het rebelse evenement krijgt veel persaandacht, maar de meningen over de werken zelf zijn verdeeld.
Hoe dan ook wordt met het impressionisme één van de bekendste en meest invloedrijke kunststromingen geboren, al is het nooit de bedoeling van de pioniers om een nieuwe stijl te promoten. Ze willen vooral op een vrije manier kunst maken en delen, vanuit hun eigen beleving van de realiteit.
Enkele bekende werken van de impressionistische meesters uit hun beginperiode:
'Impression: soleil levant' van Claude Monet uit 1872
'La loge' van Pierre-August Renoir uit 1874
'Repetition d'un ballet sur la scene' van Edgar Degas uit 1874
'Une moderne Olympia' van Paul Cézanne uit 1873-1874
'Le lecture' van Berthe Morisot uit 1873 - te zien in Musée d'Orsay bij de verjaardagsexpo van het impressionisme
Volgens de legende wordt ook schilder Édouard Manet uitgenodigd om deel uit te maken van de experimentele tentoonstelling, maar gaat hij niet op die vraag in. Hij wordt pas in zijn latere werk een invloedrijk figuur in het impressionisme. Daarvoor sluiten zijn werken meer aan bij het realisme.
Tot in 1886 organiseert de rebelse groep impressionisten vanuit hun visie op de kunstwereld geregeld tentoonstellingen in Parijs. De pioniers gaan stilaan door onenigheid meer en meer hun eigen weg, maar hun invloed op de generatie kunstenaars aan het begin van de 20e eeuw is blijvend.
Eerherstel
De 150e verjaardag van het impressionisme wordt in 2024 vooral in Parijs en Normandië gevierd. In de Noord-Franse regio worden er exact 150 evenementen georganiseerd.
In het Musée d'Orsay in Parijs hangen - niet toevallig tot aan de Franse nationale feestdag op 14 juli - 130 werken van impressionistische meesters. Daarna verhuist de expo naar de National Gallery of Art in Washington.
Bijzonder is dat er in de expo 'Parijs 1874: de uitvinding van het impressionisme' werken te zien zijn die 150 jaar geleden bij die allereerste impressionistische expo werden getoond. Daarnaast zijn er schilderijen en beeldhouwwerken te zien, die destijds wél zijn toegelaten op de officiële Salon. Musée d'Orsay wil bewust dat contrast binnen het impressionisme tonen, in die revolutionaire periode voor de kunstwereld.
Via een beleving in virtual reality kan je als bezoeker terug in de tijd reizen naar het revolutionaire voorjaar van 1874. De impressionisten hadden toen geen idee hoe ze met hun eerste onafhankelijke expo de kunstwereld voorgoed zouden veranderen.
