Het zogenoemde alaskapokkenvirus is officieel omgedoopt tot boreaalpokkenvirus. Het gezondheidsdepartement van de Amerikaanse staat Alaska vroeg deze naamswijziging nadat het virus een eerste dodelijk slachtoffer had gemaakt.
Het alaskapokkenvirus werd voor het eerst ontdekt in Alaska. Naar de oorsprong van zijn naam is het dus niet lang zoeken.
Alaskapokken trokken aanvankelijk niet echt de schijnwerpers. Na een eerste melding van een besmetting bij een vrouw in 2015 startten lokale wetenschappers een onderzoek. Ze vonden de jaren nadien bewijzen van infecties bij tientallen kleine zoogdieren en slaagden erin het virus te isoleren bij 2 soorten: de rode woelmuis en de spitsmuis. Het virus zou zich via deze diertjes ook naar de mens verspreiden, al blijft dat laatste een hypothese.
Eerste dodelijke slachtoffer
Op zich was dit nog geen reden tot paniek. Van de 6 menselijke besmettingen die sinds die eerste infectie werden gerapporteerd in Alaska, was er geen enkele echt ernstig. De patiënten meldden allemaal vrij milde symptomen, zoals gezwollen lymfeklieren, spier- en gewrichtspijn en lokale huiduitslag.
Tot het virus in januari van dit jaar een eerste dodelijk slachtoffer eiste in de regio – een man die ook al werd behandeld voor kanker.
Door de plotselinge negatieve media-aandacht rond de zeldzame ziekte voelde de Amerikaanse staat zich genoodzaakt om in te grijpen. Het Alaska Department of Health diende een verzoek tot naamswijziging in bij de Centers for Disease Control and Prevention (CDC) en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).
Nieuwe naam, nieuwe zorgen
De koudste staat van de Verenigde Staten slaagde in zijn opzet. Sinds 1 april draagt het alaskapokkenvirus de naam boreaalpokken. De gloednieuwe term verwijst naar het ‘boreale ecosysteem’ - bij ons beter bekend als ‘taiga’. En dat gebied, dat een groene gordel net onder de poolcirkel vormt, strekt zich uit over de noordelijke delen van Noord-Amerika, Europa en Azië. Een veel grotere thuishaven voor het virus dan Alaska alleen, dus.
Al zijn de discussies nog niet gaan liggen. Ook de inwoners van de Boreal Mountain – een natuurgebied in het noordoosten van de Amerikaanse staat Californië – maken zich intussen zorgen over de mogelijk negatieve associatie met hun toeristische trekpleister.
Dit incident onderstreept nog maar eens de uitdagingen en gevoeligheden rond de naamgeving van virussen, een debat dat in de wetenschappelijke wereld al langer speelt. Een neutrale, goed beschrijvende term vinden voor een virus is dan ook makkelijker gezegd dan gedaan.
De wetenschap achter de naamgeving
“Wanneer wetenschappers een nieuw virus ontdekken, kan het snel gaan”, legt viroloog Johan Neyts (KU Leuven) uit. “Zodra onderzoekers de genetische code hebben kunnen bepalen, weten we al tot welke familie en welk geslacht het virus behoort. Ondertussen proberen we zo snel mogelijk zicht te krijgen op het ziektebeeld dat het virus veroorzaakt bij mens en/of dier en ook hoe het zich verspreidt."
Die genetische code kan met de nieuwste technieken heel snel worden achterhaald. "Op 10 januari 2020 wisten we bijvoorbeeld al dat het een virus binnen de familie van de coronavirussen was die COVID-19 veroorzaakte."
Het borealpokkenvirus werd dan weer ondergebracht bij de familie van de pokkenvirussen. "Het toewijzen aan een familie en geslacht is van niet te onderschatten belang”, licht de viroloog toe. "Zo kunnen onderzoekers en artsen beter inschatten welke eigenschappen een nieuw virus kan hebben en welke strategieën mogelijk zijn om vaccins en virusremmers te ontwikkelen.”
Werkgroepen per virusfamilie moeten groen licht geven
Meteen daarna is het tijd om het beestje bij zijn naam te noemen. “De officiële naamgeving van virussen volgt richtlijnen die in de eerste plaats zijn opgesteld door werkgroepen binnen de International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) ", doet professor Neyts uit de doeken.
Bij het kiezen van de naam kan rekening gehouden worden met de symptomen van de ziekte die het virus veroorzaakt. "Goede voorbeelden daarvan zijn het 'varicella zoster virus' (VZV), dat je zowel met varicella (waterpokken) als zoster (zona) kan opzadelen, en het 'respiratoir syncytieel virus' (RSV)."
Ook de locatie van de ontdekking is een logische piste. “Het ebolavirus is bijvoorbeeld genoemd naar de Ebolarivier in Congo, en het zikavirus naar het Zikawoud in Oeganda.”
Andere relevante kenmerken, denk maar aan de gastheer waarop het virus werd aangetroffen of zijn specifieke vorm of structuur, kunnen ook naaminspiratie bieden. “De ultieme klassieker van dit laatste is het ons welbekende coronavirus", illustreert de Leuvense viroloog.
"Dat virus ziet er met wat fantasie onder de elektronenmicroscoop uit als een kroontje - 'corona' in het Latijn. Het rotavirus dat diarree teweegbrengt, ziet er dan weer uit als een wiel of het Latijnse 'rota'."
Het coronavirus heeft zijn naam niet gestolen.
Het rotavirus heeft onder de microscoop de vorm van een wiel.
Nadat wetenschappers een naam zijn overeengekomen, wordt deze formeel voorgesteld aan de ICTV. "Binnen de ICTV is er voor elke virusfamilie een werkgroep van zo'n 10 tot 15 specialisten, die het voorstel vervolgens aftoetsen aan specifieke criteria per virusfamilie", weet ook Neyts' collega, viroloog Jelle Matthijnssens (KU Leuven). "Het expertenteam kan de naam dan groen licht geven of aanpassen."
Eén keer per jaar worden alle voorstellen die goedgekeurd werden door de verschillende werkgroepen toegevoegd aan de officiële nomenclatuur. "Voor Borealpox werd dit volledige proces nog niet doorlopen, maar we verwachten dat de naam op korte termijn wel deel zal uitmaken van de taxonomie," aldus Matthijnssens.
Classificatiesysteem sluit misverstanden niet uit
Toch is er ondanks dit gereguleerde systeem nog steeds kans op onduidelijkheid. “De ‘apenpokken’ suggereren dat apen de belangrijkste bron van infectie zijn”, vertelt professor Neyts. “Maar hoewel de ziekte inderdaad voor het eerst werd ontdekt bij apen, zijn eekhoorns en bepaalde andere knaagdieren eigenlijk de belangrijkste natuurlijke gastheren.” Twee jaar geleden werd de officiële naam van dit virus dan ook gewijzigd naar ‘mpox’. "Maar de term ‘apenpokken’ blijft in de volksmond gewoon voortbestaan."
Ook de naam van het ‘Marburgvirus’ zaait flink wat verwarring. “Dit zeer gevaarlijke virus is genoemd naar de Duitse stad waar de eerste uitbraak plaatsvond, maar het virus is eigenlijk afkomstig van Afrikaanse vleermuizen die het virus hadden overgedragen op primaten. Die waren in Marburg ingevoerd voor wetenschappelijk onderzoek”, aldus dr. Neyts.
Mexico was in 2009 helemaal niet blij met de virusbijnaam 'de Mexicaanse griep'
Johan Neyts, viroloog KU Leuven
Een gelijkaardig verhaal geldt voor het Reston Ebolavirus, dat werd ontdekt in apen in een laboratorium in Reston, een Amerikaanse stad in de buurt van Washington DC. En het H1N1-griepvirus, dat zich in 2009 vanuit Californië en Mexico als een razend vuur verspreidde, kreeg bij ons algauw de bijnaam 'de Mexicaanse griep'. "Mexico was hier toen ook allerminst gelukkig mee, ook al werd de term nooit officieel geregistreerd door de ICTV.
De WHO stelde in een publicatie van 2015 richtlijnen voor om stigmatisering en economische gevolgen bij de keuze van een virusnaam te vermijden. “Daarin opperden ze al om geografische locaties en diersoorten links te laten liggen bij het naamgevingsproces, maar het gebeurt dus nog steeds volop.” Met de nodige controverses tot gevolg.
