Textielmagnaat, diplomaat en avonturier geboren in Brugge en vermoord in Schotland: Brugge viert 600 jaar Anselm Adornes

Niet iedereen krijgt een feestje voor zijn 600e verjaardag. Anselm Adornes was dan ook een bijzonder figuur. Op 8 december 1424 werd hij geboren in Brugge, vandaag dag op dag zes eeuwen geleden.

Adornes was van Italiaanse afkomst en had contacten in de hoogste vorstelijke kringen. Hij maakte avontuurlijke reizen in het Midden-Oosten. 600 jaar later is hij allerminst vergeten. Je kan in zijn voetsporen stappen in de Jeruzalemkapel en het Adornesdomein in Brugge, dat trouwens nog altijd in bezit is van zijn nakomelingen, 17 generaties later.

Vandaag is daar een midwinterfeest. Gidsen staan klaar om je alles te vertellen over het avontuurlijke leven van Anselm Adornes; er zijn Schotse dansen te zien (Adornes was even beroemd in Schotland als hier, maar werd daar uiteindelijk wel vermoord) en er is een 'middeleeuwse tombola' ten voordele van De Warmste Week.

In de Jeruzalemkapel is ook een 15e-eeuws albasten beeld van de heilige Catharina te zien, een verjaardagsgeschenk voor Anselm Adornes van zijn nakomelingen. De kapel ligt ook op het feeërieke lichtparcours van Wintergloed in Brugge.

Het is een van de mooiste en stilste hoekjes van Brugge, nog niet overspoeld door toeristen: het Adornesdomein, met als blikvanger de Jeruzalemkapel uit de 15e eeuw. De familie Adornes kwam in de middeleeuwen uit Genua naar Brugge. Honderden jaren later is het domein nog altijd in familiebezit, legt Véronique de Limburg Stirum uit: "Mijn man Maximilien is een telg uit de Adornesfamilie, 17 generaties verder dan Anselm Adornes."

Om je in te leven in dit eeuwenoude familieverhaal, is de hoogst originele, 15e eeuwse Jeruzalemkapel de beste plaats. Die werd door Anselm Adornes ingericht naar het model van de Heilig-Grafkerk in Jeruzalem, na zijn terugkeer van een lange bedevaart.

Pal in het midden staat - recent gerestaureerd - het gigantische praalgraf van Anselm Adornes en zijn vrouw Margareta van der Banck. Het paar kreeg 16 kinderen. Klein detail: enkel het hart van Anselm ligt hier begraven; zijn lichaam is in Schotland gebleven, waar hij in 1483 werd vermoord.

Een Bruggeling van Italiaanse afkomst, die gewaagde reizen onderneemt, maar in Schotland aan zijn einde komt? Het levensverhaal van Anselm Adornes leest als een avontuurlijke roman. 

"Hij hoorde duidelijk bij de toonaangevende klasse van de maatschappij", zegt Noël Geirnaert, voormalig hoofd van het stadsarchief van Brugge. "Hij was bezig met het stadsbestuur en de stedelijke financiën, had goede relaties met de hertog van Bourgondië, stond aan het hoofd van een belangrijke textielververij."

De Adornesclan voelde zich als een vis in het water in de internationale handel, de bankierswereld, de commerciële elite van Brugge die in de 15e eeuw heel internationaal was, verduidelijkt Jan Dumolyn, hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de UGent.

"Het is een typisch voorbeeld van een handelsfamilie die op zeker moment adellijk wordt door sociale mobiliteit. Deze Jeruzalemkapel toont hun ambitie om op te klimmen en symbolisch sociaal prestige uit te stralen."

Anselm leefde als een edelman, een ridder, met alles erop en eraan. "Toernooien, wapenschilden, een eigen bidplaats, een grafmonument en de belofte in zijn testament om geld aan de armen te geven. Het was 'vivre noblement', de levensstijl van iemand met heel groot aanzien", zegt Dumolyn. 

Anselm Adornes maakte ook interessante reizen, die uitgebreid aan bod komen in de tentoonstelling in Brugge. Richting Schotland, bijvoorbeeld, en dat had alles te maken met zijn eigen business.

Hij slaagde erin om een boycot van de wolhandel te doorbreken. Tot grote vreugde van de Schotse koning en van zijn geboortestad Brugge. Ironie van het lot: uiteindelijk werd Anselm jaren later in Schotland vermoord door tegenstanders van de koning.

Zijn grootste en langste reis bracht Anselm, samen met zijn zoon Jan, naar het Heilig Land, naar Jeruzalem. Met vele tussenstops in Italië. De bedevaarders bleven 14 maanden weg.

In de tentoonstelling zijn schitterende voorwerpen te zien die getuigen van hun reis: een fijn gesculpteerd houten kruis of een zilveren reliekhouder met steentjes van het heilig graf in Jeruzalem. Objecten uit de familieschat die anders nooit te zien zijn.  

Ook onderweg ging hun aanwezigheid niet zomaar voorbij. In het beroemde Sint-Catharinaklooster in de Sinaïwoestijn, nu Egypte, is nu nog de naam van Adornes te lezen, gekapt in een steen bij de refter. "Adornes was here", zou je in hedendaagse termen kunnen zeggen.

Uit het dagboek dat zoon Jan bijhield, blijkt dat de pelgrims open en geïnteresseerd op weg gingen. "Ongelooflijk boeiend", vindt Véronique de Limburg Stirum. "Hun gevoelens en angsten zijn zeer hedendaags, maar hun bewondering voor andere culturen is indrukwekkend. Ook voor ons nu is Anselm een inspiratiebron. Hij toont hoe belangrijk het is om tot tolerantie te komen. Zeker met wat er nu gebeurt in het Midden-Oosten."

"Armen en handen van mannen en vrouwen zijn vaak beschilderd en versierd met allerlei figuren. Ik kan niet begrijpen hoe die beschilderingen gefixeerd worden, want ze verdwijnen niet bij het wassen of door de tijd", is te lezen in het reisdagboek, toen Adornes in Tunis was. Hij verbaasde zich dus over hennatattoos, die we nog altijd kennen.  

Historicus Jan Dumolyn heeft bewondering voor de vernieuwende ideeën van Adornes. "Hij was een humanist, toen dat nog heel pril was in onze gewesten. Hij verzamelde interessante nieuwe literatuur, volgde de ontwikkelingen in de wetenschap. Ook cultureel en intellectueel is dit een interessante familie."

En intussen gaat het historisch onderzoek voort. "Daar zijn we al van de jaren 80 mee bezig en het zit de laatste jaren in een stroomversnelling", zegt Noël Geirnaert, "door archeologische opgravingen, maar ook door vergeten gewaande documenten die naar boven komen". Een kluif voor geschiedkundigen, die kosmopolitische Adornes-familie.