Vernietigd, in crypte van Albert I of bij Gentse familie? 'De rechtvaardige rechters' al 90 jaar vermist

In de nacht van 10 op 11 april 1934 werden 2 panelen van het 15e-eeuwse kunstwerk 'De aanbidding van het Lam Gods' van de gebroeders Van Eyck gestolen uit de Sint-Baafskathedraal in Gent.

Het ging om 'De rechtvaardige rechters' en 'Johannes de doper'. Oorspronkelijk hadden de 2 samen de voor- en achterkant van één paneel gevormd, maar in de 19e eeuw was het in twee gezaagd.

Het rugpaneel 'Johannes de doper' werd snel teruggevonden in een bagagekluis in het station Brussel-Noord. Het was terugbezorgd door een zekere 'D.U.A.', een anonieme afperser die met de teruggave wilde bewijzen dat hij wel degelijk de echte dief van de werken was. De onderhandelingen sprongen af. En het tweede paneel 'De rechtvaardige rechters' is sindsdien al 90 jaar zoek.

In het najaar van 1934 bekende Arseen Goedertier uit Wetteren op zijn sterfbed dat hij iets met de verdwijning te maken had. Hij overleed voor hij kon onthullen waar het paneel was en of hij in opdracht van iemand gehandeld had. Bij hem thuis zijn wel bewijzen teruggevonden die erop wijzen dat hij wellicht de afperser was.

Ook de Duitse bezetter zocht tijdens de Tweede Wereldoorlog mee naar 'De rechtvaardige rechters'. Voor zover we weten, zonder resultaat.

Het onderzoek is overigens nog altijd niet afgelopen. Enkele jaren geleden gaven de speurders nog een stand van zaken. Daarbij gaven ze ook enkele archiefstukken uit de jaren 30 vrij. Waaronder dus bovenstaande foto van Goedertier.

In de loop der jaren waren er tientallen theorieën over wat er mogelijk met het paneel zou zijn gebeurd. Om de zoveel tijd duikt een nieuwe theorie of een nieuwe versie van een bestaande theorie op.

Zo blijft er het hardnekkige verhaal dat het schilderij nog steeds in de Sint-Baafskathedraal zelf of in de buurt zou liggen. In 2019 bijvoorbeeld werd opnieuw gegraven op de Kalandeberg, een pleintje dicht bij de kathedraal. Maar er werd geen paneel gevonden, enkel een oude ijzeren ladder (en ontgoocheling). 

Een andere wat wildere theorie verwijst naar het koningshuis. Volgens die versie zou het paneel in de crypte van koning Albert I liggen. De vorst stierf in datzelfde jaar door een val tijdens het rotsklimmen in Marche-les-Dames.

Over zijn dood bestaan heel wat complottheorieën en volgens sommigen is zijn overlijden gelinkt aan het verdwijnen van het beroemde paneel. Dat het paleis nooit de toestemming heeft gegeven om de crypte te doorzoeken, blijven sommigen 'verdacht' vinden.

Het schilderij zou ook vernietigd kunnen zijn. Dat beweert althans journalist Rudy Pieters in zijn boek 'De wraak van 'Het Lam Gods''. Volgens hem werd 'De rechtvaardige rechters' in 1971 vernietigd.

Al lijkt hij daar zelf ook niet helemaal van overtuigd. "Tot dusver heeft niemand beweerd getuige te zijn geweest van die vernietiging, dus misschien is er nog hoop", schrijft hij. 

Een meer hoopgevende piste, is die dat het schilderij in handen zou zijn van een vooraanstaande Gentse familie. Het is de theorie die historicus en voormalig Brussels parlementslid Paul De Ridder in 2014 lanceerde. Volgens hem durft die familie er niet mee naar buiten komen, uit vrees voor een schandaal.

De Ridder heeft naar eigen zeggen die informatie van professor Robert Senelle, een hoogleraar grondwettelijk recht die in 2013 overleed. Senelle bemiddelde volgens hem tussen de familie en het bisdom om het paneel terug te geven, maar zonder resultaat.

Het schilderij zou in 1934 gestolen zijn om het bisdom te dwingen een bankengroep te redden van de ondergang. Veel katholieke families hadden hun kapitaal gestoken in die bank en die zat toen in zware moeilijkheden.

De historicus is met zijn verhaal naar het gerecht gestapt, maar ook dat heeft geen doorbraak opgeleverd. "Er zijn mensen ondervraagd, maar die hebben alles ontkend", vertelt De Ridder erover in 'De wereld van Sofie' op Radio 1.

"Het schilderij zou wel nog in goede staat zijn", gaat De Ridder voort die benadrukt dat hij het zelf wel nooit gezien heeft. "Het zou meermaals gerestaureerd zijn en al jarenlang bewaard worden. Het enige dat ik dan ook vraag is dat ze het teruggeven."

Lang niet iedereen gelooft die versie. "Ik heb Senelle goed gekend en hij heeft mij nooit over 'De rechtvaardige rechters' gesproken", zei politiek journalist Rik Van Cauwelaert onder meer (Van Cauwelaert zou volgens sommigen behoren tot de familie waar De Ridder op doelt, red.).

Veel boeiende theorieën dus. Zolang het paneel niet opduikt, blijft onduidelijk wat er echt van aan is. "Folklore", noemt tv-maker en amateurhistoricus Jelle De Beule de verschillende theorieën. De Beule is zelf ook gefascineerd door het verhaal, maar vindt het jammer dat er een waas van complottheorieën rondhangt.

"Telkens als het komkommertijd is, wordt er weer ergens een plein opengebroken", zegt hij daarover op Radio 1. "Het nadeel is dat die folklore meteen ook het hele verhaal devalueert. Telkens je erover begint, bots je op rollende ogen. Terwijl er wel degelijk voldoende geloofwaardige bronnen en getuigen zijn die een legitiem verhaal vertellen."

Zo gelooft hij zelf sterk in de versie van historicus De Ridder. "Ik spreek vanuit mijn eigen overtuiging, maar volgens mij zijn er genoeg aanwijzingen die aantonen dat er een waarschijnlijkheid is dat het schilderij nog bestaat, in handen is van een familie en erover onderhandeld wordt."

Als dat effectief zo is, dan roept hij die familie op om hun "kleine zelfbelang te overstijgen". Of dat nu een ruzie is over de kostprijs van de vermeende restauratie of het schandaal waar die familie zo voor zou vrezen. "Geef het terug, het is werelderfgoed en het is van ons allemaal."