Hulp voor dak- en thuisloze jongvolwassenen komt te traag: "Waar moet ik morgen naartoe?"

Jim Lienard (19) heeft altijd in de jeugdzorg gezeten, maar besliste een tijd geleden om toch terug bij zijn vader te gaan wonen. Op een dag liet zijn vader hem niet binnen en werd hij thuisloos. "Ik had me dan ingeschreven bij het leger, maar door een probleem met mijn knie moest ik er al na twee weken vertrekken. Toen stond ik letterlijk met een kartonnen doos op straat. Bij Lejo wilden ze me helpen, maar zij werken eigenlijk niet echt rond dakloosheid. En bij het CAW stuurden ze me van de ene instantie naar de andere."

Je beseft niet meteen wat je overkomt, vertelt Jim. "In het begin had ik niet door dat ik dakloos was. Ik dacht gewoon dat ik die avond nog geen plek had om te slapen. Pas na een paar dagen komt het besef: ik ben echt dakloos. Ik heb uiteindelijk ook twee nachten in een klein kerkje geslapen. Toen heb ik bij Lejo aangeklopt om hulp te vragen, want ik kon het echt niet alleen."

Het is niet gemakkelijk om te vertellen aan je omgeving dat je dakloos bent, zegt Jim. Ook al had praten over zijn situatie ervoor kunnen zorgen dat Jim geholpen werd. "Aan mijn broer vertel ik er zo weinig mogelijk over, want ik wil niet dat hij denkt: wat voor een broer heb ik?" Van het ene op het andere moment wordt alles van je afgepakt, en dat brengt schaamte met zich mee. "Ik dacht: een week geleden zat ik nog in de zetel voor de tv en speelde ik op de Playstation, of sprak ik af met vrienden. Waar is alles wat ik had naartoe?"

"Je denkt alleen aan morgen, aan waar je gaat zijn, wat je gaat eten, of je nog genoeg onderbroeken en sokken hebt, hoelang je schoenen nog kunnen meegaan. Je zit in survival mode. Een jaar geleden ging ik nog op vakantie met vrienden, maar dat gaat allemaal niet meer. Nu denk ik alleen aan wat ik wel nog kan. Dat verandert alles."

Jim heeft geen diploma middelbaar onderwijs, maar hij wil heel graag toch een diploma halen. "Dat is mijn droom voor de toekomst: me inschrijven voor het graduaat orthopedagogie. Dan kan ik later in mijn job met jongeren werken, wat ik nu als vrijwilliger doe. Ik wil hen de kansen geven die ik soms niet heb gekregen, maar ook de kansen die ik zelf wel heb gekregen."

De weg naar thuisloosheid begon voor Impe Claes (21) al op zijn negentiende. Hij opende een frituur, die een tijdlang goed draaide. Maar er doken allerlei problemen op, en hij moest uiteindelijk de deuren sluiten. Toen is Impe in de schulden beland. "Mijn ouders hebben me enorm geholpen, maar zij konden ook niet alles betalen. Ik ben op zoek gegaan naar werk, en ik mocht aan de slag bij DAF Eindhoven. Een jaar later waren mijn schulden afbetaald, en ging ik alleen wonen. Maar de week erop verloor ik mijn job. Toen ben ik echt in een zwart gat beland, ik geraakte niet meer op gang."

Zodra je geen geld meer verdient, gaat je leven snel de verkeerde kant op, vertelt Impe. "Ik moest de huishuur betalen, mijn gsm-factuur, het internet ... Voor je het weet, wordt alles afgesloten. Toen ik uiteindelijk besliste om toch te gaan solliciteren, werd ik afgewezen. Als je niet bereikbaar bent, wil niemand je aannemen. Mijn huisbaas heeft me dan uit huis gezet, dat was terecht."

Hij zag het allemaal niet meer zitten, en Impe voelde dat hij hulp moest zoeken. Hij liet zich opnemen en leerde via de psychologische begeleiding in het ziekenhuis vzw Homie kennen, die hem onderdak bood nadat hij werd ontslagen uit het ziekenhuis.

"Ik heb gelukkig nooit op straat moeten slapen, maar zonder vzw Homie was dat wel gebeurd. Ik wilde wel terug naar mijn ouders, maar dan zouden hun spullen in beslag worden genomen door mijn schulden. Dat kon ik niet laten gebeuren. Het heeft mijn familie pijn gedaan, dat ze wilden helpen, maar het niet konden."

Impe verblijft nog steeds in het huisje van vzw Homie, in afwachting van een permanente oplossing. Hij vindt dat de hulpverlening te traag gaat. "Je zit nu in de problemen, dus je hebt nu ondersteuning nodig. Dat je hulp kan krijgen over drie maanden, interesseert je op dat moment niet. Waarom zou je hulp vragen, als je dan toch op een wachtlijst belandt? Dan haken veel mensen af."

Het statuut dakloosheid maakt je leven enorm moeilijk, zegt Impe. "Bij het solliciteren is de keuze tussen iemand met een vaste verblijfplek en iemand die dak- of thuisloos is snel gemaakt. Er zijn veel vooroordelen over dat het allemaal mensen zijn met een mentale stoornis, of dat het verslaafden zijn, maar dat is niet zo. Er zijn wel verslaafde daklozen, maar je moet ook kijken naar waarom die mensen verslaafd zijn. Ze nemen drugs zodat de dag sneller voorbijgaat en ze over niks moeten nadenken."

Impe droomt ervan om ooit opnieuw een eigen zaak op te richten. "Op de korte termijn wil ik een vaste job, en een eigen appartmentje om te huren. En op de lange termijn, als alles goed meezit en ik mag dromen, dan wil ik naar het buitenland verhuizen en een eigen bed & breakfast openen, ergens in de zon."

Tineke Schiettecat (35) doet onderzoek naar dak- en thuisloosheid bij jongvolwassenen. Ze werkte mee aan een studie van de UGent, KU Leuven en UC Louvain over dak- en thuisloosheid bij jongvolwassenen. Tineke vertelt dat dakloosheid vaak de beelden oproept van mensen die op een bankje in het park slapen, of in de inkomhal van een appartementsgebouw. Maar er is ook de groep die 'onzichtbaar' is: de thuislozen. Zij die geen eigen, permanente woonst hebben, ook al slapen ze niet op straat. "Jongvolwassenen maken vooral deel uit van die groep, bij hen blijft het dus vaak onzichtbaar. Maar zo'n situatie is zeker niet minder ingrijpend, omdat je je nog steeds de vraag moet stellen: waar slaap ik morgen? Wat gaat de volgende dag brengen?"

Er is niet één reden waarom dak- en thuisloosheid bestaat, ook niet bij jongvolwassenen, zegt Tineke. "Het is vaak een kluwen van allerlei tegenslagen. Soms spelen ook structurele, onderliggende mechanismen een rol, waardoor er maar iets kleins moet gebeuren om in een precaire situatie terecht te komen." 

Veel cijfers over dakloosheid zijn er nog niet, want er gebeuren nog maar sinds 2020 tellingen in ons land, vertelt Tineke. "Maar op Europees niveau wordt gezegd dat er de afgelopen tientallen jaren een stijging van het aantal dak- of thuisloze mensen is van 70 procent. Dat komt vooral door de huisvestingsmarkt die ontoegankelijk is, ook voor jongeren. En er zijn ook heel veel vooroordelen ten opzichte van mensen die dak- of thuisloos zijn."

Jongvolwassenen ervaren de hulp- en dienstverlening soms als ontoegankelijk. In een nachtopvang, bijvoorbeeld, voelen ze zich niet veilig, zegt Tineke. "Sommige jongvolwassenen slapen liever op straat dan naar de nachtopvang te gaan. Er zijn veel organisaties en straathoekwerkers die hen begeleiden, maar er is weinig voorhanden dat op lange termijn perspectief biedt aan jongvolwassenen, dat hen een structurele woonoplossing geeft."

Voor mensen in armoede is de marge om fouten te maken veel kleiner, legt Tineke uit. "We maken allemaal wel eens verkeerde beslissingen, dat is menselijk, maar als je geen groot netwerk of inkomen hebt, dan zijn de consequenties van een foute keuze veel groter dan wanneer je die dingen wel hebt. Maar het kan iedereen overkomen, dak- of thuisloos worden."