Bakkeleien over beslissingen en veel geruzie: de evaluatie van de Vlaamse regering

"Wat we zelf doen, doen we beter": het is een slogan die Vlaamsgezinde politici graag gebruiken om te benadrukken dat Vlaanderen wérkt, in tegenstelling tot het onophoudelijke gekrakeel op federaal niveau. 

Die Vlaamse daadkracht is de afgelopen 5 jaar toch een mythe gebleken. Denk maar aan de aanslepende discussies rond het stikstofdecreet, de uitrol van de nieuwe vervoersplannen bij De Lijn die niet bepaald een succes zijn gebleken, of de problematiek rond het lerarentekort dat maar niet opgelost raakt.

De Vlaamse regering leek wel een soort krabbenmand waarbij ministers elkaar in de haren vlogen, met een minister-president die niet altijd even 'aanwezig' was.

Waar heeft die Vlaamse regering het verschil gemaakt? Of waar liep het fout? We zoomen in op een aantal dossiers.

Te weinig plaatsen beschikbaar in de Vlaamse crèches, een aanhoudend tekort aan personeel en vergunningen van crèches die wegens wantoestanden worden ingetrokken. De Vlaamse kinderopvang doet het verre van goed. De sector vraagt extra middelen en een verlaging van het aantal kinderen per begeleider.

Toenmalig Vlaams minister van welzijn Wouter Beke (CD&V) wordt een gebrek aan daadkracht verweten, zeker na het overlijden van een baby in een kinderdagverblijf in de Gentse deelgemeente Mariakerke. Hij stapt uiteindelijk op.

Een parlementaire onderzoekscommissie omschrijft de aanpak van de Vlaamse overheid als "een puinhoop". In september vorig jaar komt Hilde Crevits (CD&V), de opvolgster van Beke op Welzijn, eindelijk met een plan. Binnen de 3 jaar moet de ratio worden verlaagd naar 1 begeleider per 5 kinderen in groepen met alleen baby's tot  12 maanden, 1 begeleider per 8 kinderen met alleen kinderen vanaf 12 maanden en 1 begeleider per 7 kinderen in gemengde groepen.

Daarnaast komen er ook logistieke medewerkers die de taak van de kinderverzorgers moeten verlichten. Daartegenover staat dat werkende ouders voortaan voorrang hebben in de gesubsidieerde kinderopvang. Ouders die samen minstens 4/5 werken, krijgen voorrang.

Het Agentschap Opgroeien maakt ook werk van meer transparantie, waardoor ouders de inspectieverslagen van crèches online kunnen raadplegen.   

Bussen die te laat komen of helemaal niet komen, bussen die uitvallen omdat ze oud en versleten zijn, tramsporen die totaal versleten zijn, smerige premetrostrations in Antwerpen waar de roltrappen vaak niet meer werken, chronische personeelstekorten en minder mensen die het openbaar vervoer nemen. Het gaat niet goed met De Lijn en het openbaar vervoer in Vlaanderen. 

Om het tij te keren voor het openbaar vervoer heeft de Vlaamse regering het concept 'basisbereikbaarheid' uitgedacht. In heel Vlaanderen zijn ruim 3.200 haltes geschrapt en rijden bussen meer op de hoofdwegen, waardoor ze sneller moeten zijn. De hiaten worden opgevuld door het flexvervoer dat alleen rijdt als een reiziger een rit heeft gereserveerd bij een Hoppin-centrale. Het is de grootste hervorming ooit sinds de oprichting van De Lijn. 

Hoe dan ook regent het klachten. De Vlaamse oppositie brandt de hervormingsplannen af en verschillende verenigingen van gebruikers van het openbaar vervoer klagen steen en been en hebben het over vervoersarmoede. Vlaams minister van mobiliteit Lydia Peeters (Open VLD) belooft bijsturingen, maar in hoeverre die echt beterschap zullen brengen, zal nog moeten blijken.

Peeters ontkent ook dat het budget voor De Lijn zou zijn gedaald. Er is inderdaad sprake van een stijging van 860 miljoen euro in 2019 naar 1,2 miljard in 2021, maar daarbij moet ook worden vermeld dat De Lijn er extra taken heeft bij gekregen, zoals leerlingenvervoer.

Er staan 176.026 mensen op de wachtlijst voor een sociale woning. Officieel is de gemiddelde wachttijd 4 jaar, maar die kan oplopen tot wel 15 jaar. Volgens velen telt Vlaanderen te weinig sociale woningen en moeten mensen te lang wachten voor ze in zo'n sociale woning binnen kunnen.

Vlaams minister van wonen Matthias Diependaele (N-VA) ontkent niet dat er te weinig sociale woningen zijn, maar zet vooral in op allerlei maatregelen om de uitstroom uit die woningen groter te maken. Wie een eigendom in het buitenland heeft, hoort volgens hem niet thuis in een sociale woning. Daarnaast stelt hij geld beschikbaar voor goedkope woningen op de privémarkt.

Sociale huurders die werken, begeleiding van sociale huurders die werkloos zijn en afschaffing van de levenslange contracten krijgen voorrang. "Een sociale woning dient om je leven op orde te krijgen, daarna moet je doorstromen", redeneert hij.

De maatregelen van de minister hebben de wachtlijsten voor een sociale woning in elk geval niet kunnen doen slinken.

Aanhoudende discussies over de kwaliteit van het onderwijs, over de eindtermen en over meer nadruk op excelleren. Leraren die klagen over te veel planlast - allerlei niet-lesgebonden taken - en Vlaamse leerlingen die alsmaar minder goed scoren bij het PISA-onderzoek.

Maar vooral: Vlaanderen kampt met een lerarentekort, en dat tekort wordt steeds nijpender. Dat blijkt uit cijfers van de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling (VDAB). Die kreeg vorig jaar 26.023 vacatures binnen voor onderwijzend personeel.

Volgens het Gemeenschapsonderwijs GO! was het lerarentekort eind maart 2024 zelfs dubbel zo groot als bij het begin van het schooljaar. Het probleem is zo groot dat sommige scholen klassen moeten sluiten, waardoor leerlingen in de kou dreigen te komen.

Vlaams minister van onderwijs Ben Weyts (N-VA) heeft wel degelijk een aantal maatregelen genomen om de onderwijstanker te keren. Hij wil zij-instromers aantrekken door de anciënniteit die ze mogen meenemen tot 15 jaar op te trekken of door scholen meer met gastleraren te laten werken. Er wordt ook een commissie van Wijzen aan het werk gezet, maar de voorstellen van die commissie kunnen de onderwijsvakbonden niet bekoren. Een echt grondige hervorming van het onderwijs is er de afgelopen legislatuur niet gekomen.

De regering-Jambon heeft geen specifieke ministerportefeuille voor cultuur: het is de minister-president zelf die de beslissingen neemt. Forse besparingen op de budgetten voor kleine en middelgrote cultuurorganisaties en meer aandacht voor 'Vlaamse uitstraling en Vlaamse identiteit': het doet velen in de sector steigeren, en dat maken ze ook duidelijk.

Maar de soep wordt niet zo heet gegeten. Er komen nieuwe subsidies, en het cultuurbudget blijkt onder Jan Jambon zelfs te stijgen: van 365 miljoen in 2019 naar 484 miljoen dit jaar.

Geld voor 'Het verhaal van Vlaanderen', voor een virtueel museum van Vlaanderen en voor het promoten van Vlaamse meesters als Van Eyck of Rubens: Jambon krijgt het verwijt dat hij een 'Vlaamse agenda' heeft en te veel nadruk op 'grote namen' legt.

Ook al blijkt Jan Jambon aan het einde van de legislatuur lang niet zo'n slechte minister van cultuur te zijn geweest als aanvankelijk was gevreesd, is de cultuursector altijd wat wantrouwig tegenover hem gebleven.

Hét dossier dat de Vlaamse politiek de voorbije jaren heeft beheerst, is toch wel het stikstofdossier. Een dossier waarover nauwelijks iets in het regeerakkoord stond.

Dat Vlaanderen te veel stikstof uitstoot, betwist niemand. Stikstof is slecht voor mens en milieu en wordt uitgestoten door onder meer de transportsector en de industrie, maar ook de landbouwsector is een belangrijk deel van de Vlaamse stikstofuitstoot. 

Een 'stikstofarrest' van de Raad voor Vergunningsbetwistingen haalt de Vlaamse regels onderuit, waardoor de Vlaamse regering met nieuwe regels moet komen. Binnen die regering staan Vlaams minister van omgeving Zuhal Demir (N-VA) en haar collega Jo Brouns (CD&V) heel lang lijnrecht tegenover elkaar. Die laatste staat aan de kant van de boeren, die vinden dat zij voor de stikstofcrisis moeten opdraaien. Demir werpt zich dan weer op als verdediger van de Vlaamse natuur.

Begin dit jaar raakt het langverwachte stikstofdossier eindelijk goedgekeurd in het Vlaams Parlement. Twee eerdere versies waren vorig jaar binnen de Vlaamse regering zelf afgeserveerd. 

We hebben nu een stikstofakkoord, maar er is behoorlijk wat ruzie over gemaakt in de Vlaamse regeringsploeg, met gevolgen voor de ploeggeest.