Zowel de jeugd als de politiek zijn tegen de opkomstplicht voor 16- en 17-jarigen bij de komende Europese verkiezingen. Tegelijk is het net het omgekeerde van wat de klager bij het Grondwettelijk Hof voor ogen had: die wilde een afschaffing van de opkomstplicht voor iedereen. Hoe is het dan toch zover gekomen?
Opkomstplicht voor 16- en 17-jarigen bij Europese verkiezingen: een voorspelbare verrassing waar niemand blij van wordt
Rik Arnoudt
Gepubliceerd:
Het arrest van het Grondwettelijk Hof van gisteren kan je beschouwen als een "accident waiting to happen". "Ik ben naar het Grondwettelijk Hof gestapt omdat ik een principieel tegenstander ben van de opkomstplicht", vertelt oud-journalist Mark Deweerdt in De Ochtend op Radio 1.
Volgens Deweerdt was met de oorspronkelijke regeling het gelijkheidsbeginsel geschonden. "Een deel van de kiezers bij de Europese verkiezingen - de 16- en 17-jarigen - is vrijgesteld van de opkomstplicht en de meerderjarige kiezers worden verplicht om er wel aan deel te nemen."
Mark Deweerdt wilde met andere woorden het debat op gang brengen om de opkomstplicht voor iedereen af te voeren. Het resultaat is net het omgekeerde van wat hij beoogde: de opkomstplicht wordt niet alleen behouden voor meerderjarigen, het wordt zelfs uitgebreid doordat nu ook jongeren van 16 en 17 jaar naar het stemhokje moeten.
'Schuld' ligt niet bij Grondwettelijk Hof
Het is niet dat de politiek niet op de hoogte was van het mogelijke risico van de uitbreiding van de opkomstplicht. "Er zijn hoorzittingen georganiseerd rond deze kwestie waar ik en andere collega's het problematische aspect van stemplicht (meerderjarigen) versus de facto stemrecht (16- en 17-jarigen) hebben aangekaart", schrijft jurist Jogchum Vrielink op X.
"Voor de 16- en 17-jarigen, die niet van plan waren om te gaan stemmen, is dit allicht een vervelende verrassing", schrijft Vrielink nog, en hij voegt eraan toe dat het hier gaat om een 'verrassing' die eigenlijk te voorzien was.
De politici hebben aanvankelijk geprobeerd om die verrassing te voorkomen door een onderscheid te maken tussen stemrecht voor jongeren en opkomstplicht voor wie ouder dan 18 is door een registratieplicht in te voeren voor 16- en 17-jarigen die wilden gaan stemmen. Maar die registratieplicht kon niet door de beugel, oordeelde het Grondwettelijk Hof vorig jaar al.
Waarom is het er gekomen?
Hoe is het stemrecht voor jongeren voor de Europese Verkiezingen er uiteindelijk gekomen? De invoering was een vraag van Open VLD en Groen tijdens de vorige regeringsonderhandelingen. Dat kaderde in hun voorstellen voor de zogenoemde democratische vernieuwing, waarbij ze jongeren meer wilden laten wegen op de besluitvorming.
In 2021 dienden Kamerleden Egbert Lachaert (Open VLD), Patrick Dewael (Open VLD), Kristof Calvo (Groen) en Guillaume Defossé (Ecolo) een wetsvoorstel in.
"Onze 16-jarigen hebben al veel rechten en plichten", stelden Lachaert en Dewael toen in een persmededeling . "Ze mogen werken en dus ook belastingen betalen, maar ze mogen niet stemmen. Dat is niet logisch."
"Omdat het een ronduit positieve keuze is", aldus Kristof Calvo in 2021. "Voor meer democratie, voor meer Europa en voor de jonge generaties."
Omgekeerde resultaat
De verlaging van de kiesleeftijd naar 16 jaar werd ingevoerd voor de Europese verkiezingen. Het was een manier om jongeren vertrouwd te maken met verkiezingen, als het ware.
Het eindresultaat lijkt net het tegenovergestelde. Veel jongeren zijn niet tevreden omdat ze verplicht worden om te gaan stemmen. "Het is cruciaal dat de eerste stemervaring van jongeren positief verloopt, dat komt nu door chaotische communicatie, stress en sancties in het gedrang", zegt onder meer Anna Roos de voorzitter van de Vlaamse Jeugdraad.
Tegelijk zien tegenstanders van de opkomstplicht, zoals huidig Open VLD-voorzitter Tom Ongena, met lede ogen aan dat de opkomstplicht nog wordt uitgebreid.
