Na wantoestanden in het leger: waarom ontgroeningen zullen blijven bestaan

Jarenlang speelden er zich wantoestanden af in het 4e Bataljon Genie in de provincie Luik. Van vernedering en mishandeling tot chantage en bedreigingen. De slachtoffers werden onder druk gezet om te zwijgen over het misbruik.

Het is niet de eerste keer dat ontgroeningen uit de hand lopen. Waarom blijven we gehecht aan dit soort rituelen? Hoe komt het dat die vaak wreed en vernederend zijn?

Het is eigen aan de mens om ontgroeningsrituelen te organiseren, zegt professor sociale psychologie Frank Van Overwalle (VUB) in het Radio 1-programma ‘De wereld van Sofie’. “Groepen willen graag een soort ‘ingangsexamen’ hebben om te kijken of de leden wel passen in de groep. Daarnaast willen ze ook dat de ontgroening moeilijk is. Dat weten we uit de theorie van de cognitieve dissonantie."

Die cognitieve dissonantie is het gevoel dat je kunt ervaren bij dingen die je doet, denkt of voelt die in strijd zijn met je eigen overtuigingen. “Mensen proberen daarom graag hun motieven voor hun gedrag of hun gedrag in overeenstemming te brengen. Door aan een moeilijke proef deel te nemen, bevestig je dat de groep zeer waardevol is. Je kan zo je eigen gedrag verantwoorden.”

“Mensen gaan achteraf de groep ook meer waarderen, want je moet er een grote inspanning voor doen. Dat maakt ook dat groepen hoge eisen gaan stellen. Het is een manier om zich sterk en bijzonder voor te stellen voor de buitenwereld.”

“Door die cognitieve dissonantie verliezen mensen soms hun moraliteit en worden die rituelen wreed en vernederend”, zegt Van Overwalle. “Zolang er geen feedback komt op dat gedrag, zullen ze steeds verder gaan. Als er dan toch feedback komt, horen we vaak de motivatie ‘zo doen we het al jaren'."

Een onderzoek naar spieken illustreert die waarnemingen . “Leerlingen die spieken, praten hun gedrag achteraf goed. Als niemand hun gedrag corrigeert, zullen ze dat later nog doen.” 

Dat toont ook aan dat het bij ontgroeningsrituelen enorm belangrijk is om een neutrale leider aan te duiden die wangedrag corrigeert. Op die manier kunnen excessen in amoreel gedrag voorkomen worden. 

“Aan de VUB, bijvoorbeeld moet er bij studentendopen iemand aanwezig zijn die geen alcohol consumeert, zodat de dopen niet uit de hand lopen. Of dat ook werkelijk gebeurt, is de vraag.” 

Ook bij de scouts zijn er vaak rituelen. Toch hoor je zelden dat de situatie daar helemaal uit de hand loopt. Wat is het verschil tussen een ritueel van een jeugdbeweging, een militaire eenheid en een studentenkring? Volgens Van Overwalle heeft dat met tradities te maken.

“Bij een militaire eenheid zijn er zowel zware fysieke als mentale taken. Als gevangen genomen soldaat, moet je bijvoorbeeld kunnen verdragen dat vernedering en psychologische foltertechnieken erbij horen. Toekomstige soldaten worden hierop getraind.” De ontgroeningsrituelen zijn hier wel eens aan verwant.

“Bij de Scouts is er een andere traditie, en zijn de rituelen heel anders. Het gaat om het behalen van een totem, waarbij je persoonlijke kwaliteiten op de voorgrond komen. Je krijgt een naam die aangeeft waarin je uitblinkt.”

“Bij studentendopen lijkt het een ingangsritueel te zijn: hoe walgelijker, hoe beter. Ook drinken is belangrijk. Al vraag ik me af waar dat ooit is vandaan gekomen. Want dat lijkt helemaal haaks te staan op een student die kritisch moet leren nadenken.”

Hoe schat Van Overwalle na de zaak-Sanda Dia en de uitspattingen binnen het leger het voortbestaan van ontgroeningen in? “Ik denk dat ze zullen blijven bestaan”, zegt hij. 

“Die rituelen kunnen ook een goede zaak zijn. Ze kunnen de teamspirit en de gehechtheid aan elkaar verhogen. In ‘Kamp Waes’, bijvoorbeeld, wordt een team gesmeed dat elkaar kan vertrouwen, elkaar ondersteunt en dat kritisch naar zichzelf kijkt.”

“Ontgroeningen hebben dus een duidelijke functie en zijn ook wel welkom, maar ze moeten op een goede manier verlopen. Het vraagt kritische geesten en een controlerend orgaan om het binnen de perken te houden.”