Filmmakers ontdekken dat Amsterdamse tram geld verdiende aan Jodentransport tijdens (en na) WOII

Voor de start van de Tweede Wereldoorlog leefden er ongeveer 80.000 Joden in Amsterdam, na de oorlog waren dat er nog slechts 15.000. Ongeveer 65.000 mensen werden tijdens die periode getransporteerd naar werk- en vernietigingskampen, waar ze uiteindelijk om het leven kwamen en werden vermoord.

Documentairemakers hebben nu ontdekt dat het Amsterdamse Gemeentevervoerbedrijf GVB een belangrijke rol heeft gespeeld in die deportatie. Uit facturatiegegevens blijkt dat het openbare vervoersbedrijf tijdens de oorlog (en zelfs erna) veel geld verdiende aan de Duitse bezetter om systematisch Joden te deporteren. 

Tramlijn 8 staat bij het grote publiek bekend als de officiële deportatieroute voor Joden. De lijn loopt van het zuiden van Amsterdam (halte Rooseveltlaan (toen Zuider Amstellaan)) naar het Centraal Station. Vandaar werden ze door de NS (de Nederlandse spoorwegmaatschappij) naar doorgangskamp Westerbork afgevoerd. In werkelijkheid gebruikten de bezetters echter meerdere tramlijnen om de Joden af te voeren naar werk- en vernietigingskampen.

Uit het onderzoek van de documentairemakers blijkt nu dat de GVB grof geld verdiende aan die transporten. "In de periode van de oorlog hebben er 900 trams met Joden gereden", vertellen Willy Lindwer en Guus Luijters, makers van de documentaire en het gelijknamige boek Verdwenen Stad, aan Nieuwsuur . "Dat waren geen reguliere tramritten. De Duitse bezetters huurden die trams en de GVB heeft die geleverd."

Op oude facturen is te zien dat de Amsterdamse trammaatschappij 12,5 gulden rekende voor een nachtelijke tramrit en 10 gulden voor een rit overdag, een bedrag dat snel kon oplopen. "Natuurlijk heb ik mij afgevraagd of de facturen authentiek zijn", getuigt onderzoeker Johannes Houwink ten Cate. "Maar de bedragen komen overeen met de boekhouding van de GVA en van de Gestapo, de geheime politie van nazi-Duitsland, in Den Haag."

De documentairemakers zijn onder de indruk van de mate van betrokkenheid van het Amsterdamse Gemeentevervoersbedrijf bij de deportatie van Joden. "Op alle vlakken merk je dat het trambedrijf heeft samengewerkt met de bezetter", reageren ze ontzet. Toch beroert vooral een openstaande factuur van de bezetters nu nog de gemoederen. 

"Het meest verbijsterende dat ik tijdens dit onderzoek heb meegemaakt, is een aantekening op een van de facturen van de laatste tramrit", vertellen de makers. Die tramrit vertrok op 8 augustus 1944. Op de passagierslijst staat ook de familie Frank, dus Anne Frank zat ook op die laatste tram. "Op die factuur staat geschreven dat die nog niet betaald is bij de bevrijding van de Duitsers."

De GVA heeft toen een incassobureau ingeschakeld om dat openstaande bedrag te innen. Het ging om 80 gulden, omgerekend zou dat vandaag zo'n 550 euro zijn. "Dat bedrijf heeft tot twee jaar na bevrijding geprobeerd om dat bedrag te innen, terwijl ze eigenlijk verbijsterd zouden moeten zijn over de Jodenvervolging. Dat vind ik werkelijk shockerend."

Het Centraal Joods Overleg (CJO) gaat met de GVB-directie in gesprek en wil compensatie voor de Amsterdamse Joden. De onderzoekers hebben geconstateerd dat het bedrijf nooit schuld heeft erkend of spijt heeft betuigd. Bovendien is er geen financiële compensatie aangeboden aan de Joden die gedeporteerd zijn of aan hun nabestaanden. Het Centraal Joods Overleg (CJO) beschouwt dit als verwerpelijk en streeft naar gerechtigheid.