Waarom de begrafenis van Aleksej Navalny een unieke gebeurtenis was in het Rusland van vandaag

De begrafenis van Navalny begon vanmiddag met een religieuze plechtigheid in een kerk in het zuiden van Moskou, op een tweehonderdtal meter van een appartementsgebouw waar hij nog gewoond heeft. Uren voor de plechtigheid begon, was al een grote menigte naar de kerk afgezakt om afscheid te nemen van de Russische opposant.

Even voor 12 uur werd de kist van Navalny in een zwarte bestelwagen van het mortuarium naar de kerk gebracht. Toen ze werd uitgeladen, begon de menigte Navalny's naam te scanderen. Beelden van de kist die de kerk werd binnengedragen, gingen vrijwel rechtstreeks de wereld rond. Maar daarna bleef het meer dan een halfuur onduidelijk wat er in de kerk aan het gebeuren was.

Het team van Navalny was van plan om de plechtigheid rechtstreeks uit te zenden op YouTube, maar daar hebben de autoriteiten een stokje voor gestoken. Na de plechtigheid slaagde het onafhankelijke Russische nieuwskanaal ASTRA er wel in om een foto van in de kerk via Telegram de wereld in te sturen. Wat later volgden ook bewegende beelden. Daarop was te zien dat enkele tientallen mensen de plechtigheid in de kerk hadden bijgewoond, onder wie de ouders van Navalny. Navalny lag er opgebaard in een open kist, bedolven onder de bloemen.    

Na de plechtigheid werd de kist vrij snel weer in de bestelwagen geladen en naar de begraafplaats gebracht, 2,5 kilometer van de kerk. Van het plan van de familie en entourage van Navalny om diens kist door de menigte in de kerk te laten groeten, kwam niets in huis. Ook van een echte optocht waarbij de lijkwagen door een stoet mensen gevolgd zou worden, was geen sprake.

Maar de duizenden mensen die naar de kerk waren afgezakt, dachten er niet aan om meteen naar huis te gaan en trokken in groten getale naar de begraafplaats, ook al waren de ordediensten op beide plaatsen massaal aanwezig.

Iets over 14 uur werd Navalny's kist neergelaten in een graf. Wellicht hadden de Russische autoriteiten het op voorhand niet zo gepland, maar uiteindelijk werd toch toegelaten dat die grote menigte een na een het graf van Navalny mocht groeten. Ook toen de duisternis al was ingevallen, stonden mensen nog aan te schuiven.

Achteraf bekeken levert de begrafenis van Navalny een dubbel beeld op. De Russische autoriteiten hebben er de voorbije dagen alles aan gedaan om ervoor te zorgen dat de begrafenis niet tot een groot publiek evenement zou uitgroeien, door zowel de familie van Navalny als de bevolking te intimideren.

Dat is ook min of meer gelukt: van een grote plechtigheid vol politieke toespraken was geen sprake. Negen jaar geleden was dat wel nog toegelaten tijdens de begrafenis van Boris Nemtsov, de Poetin-criticus die in 2015 in Moskou op straat was doodgeschoten. Er werd ook niet toegestaan dat de menigte de open kist met Navalny's lichaam kon groeten in de kerk en een echte optocht mét lijkwagen gevolgd door een lange stoet mensen, kregen we ook niet te zien.

Aan de andere kant konden de autoriteiten niet voorkomen dat duizenden mensen vandaag naar het zuiden van Moskou zijn afgezakt, ook al hadden ze op voorhand gewaarschuwd om dat niet te doen.

Verschillende mensen die door Russische of internationale media geïnterviewd werden, zeiden dat ze daar wel moesten zijn, dat ze niet anders konden. "Veel mensen waren onder de indruk dat ze er met zoveel samen waren", stelde correspondent Geert Groot Koerkamp ter plaatse vast.

Dat zoveel mensen uiteindelijk ook het graf mochten groeten, komt wellicht door de macht van het getal. Wellicht zullen de autoriteiten op dat moment ingeschat hebben dat het beter was om dit toe te laten, in plaats van de poorten van de begraafplaats snel te sluiten. Met zoveel volk op straat had dat tot tumult kunnen leiden.

De ordediensten grepen ook niet in toen er op verschillende momenten gedurende de dag anti-Poetin-leuzen en anti-oorlogsleuzen werden gescandeerd. In een land waar grote manifestaties al jaren verboden zijn, net als kritiek op het Kremlin en de oorlog in Oekraïne, is dat toch redelijk ongezien. 

Rond 17 uur Belgische tijd (19 uur in Moskou) was er sprake van zo'n 45 arrestaties. Nog vrij beperkt. Ter vergelijking: bij het begin van de oorlog in Oekraïne werden duizenden mensen opgepakt tijdens demonstraties.

Toch wil dat niet zeggen dat de Russische overheid het eerbetoon aan Navalny door zoveel mensen zomaar door de vingers zal zien. "Er waren heel veel arrestantenwagens aanwezig en heel veel politie. Het is helemaal niet uitgesloten dat er later nog mensen zullen worden opgepakt", zegt Geert Groot Koerkamp in "De wereld vandaag". 

"Vergeet ook niet dat er heel veel camera's zijn, er wordt heel veel gefilmd. Veel mensen kunnen later nog worden herkend. Dus het is helemaal niet uitgesloten dat mensen hier over enige tijd nog problemen mee kunnen krijgen."

In de Russische staatsmedia werd de begrafenis van Navalny overigens doodgezwegen. "Er waren wel Russische journalisten", zag Groot Koerkamp, "maar dan van allerlei Telegram-kanalen die hun beelden op die manier de wereld instuurden."