Hevige ondervraging voor Kaat en Dries in 'Kamp Waes': is dat de realiteit voor krijgsgevangenen en kan je daar op trainen?

De laatste aflevering van "Kamp Waes" begint met een waarschuwing: "Zoals altijd staat de veiligheid van de kandidaten centraal, maar het kan heftig worden." 

Die aankondiging doelt vooral op de intense beproeving die deelnemers Dries en Kaat Borstlap moeten doorstaan. Het duo wordt, na hun bruuske gevangenname vorige aflevering, onderworpen aan een helse reeks ondervragingen waaraan geen einde lijkt te komen.

Die beproeving wordt begeleid door het "Conduct After Capture"-team, dat opleidingen geeft aan militairen die het risico lopen om gevangen genomen te worden. Het gaat dan natuurlijk om een simulatie, maar de professionals willen militairen wel klaarstomen voor een echte gevangenname.

Steven Dewulf, Professor internationaal recht (Koninklijke Militaire School) en internationaal strafrecht (Universiteit Antwerpen), vertelt meer over hoe het krijgsgevangenen in de realiteit vergaat. "Vanaf dat een militair bij een gewapend conflict door een vijand gevangengenomen wordt, wordt hij of zij beschermd door het humanitair recht."

"Die krijgsgevangenen mogen, wanneer ze van het strijdtoneel verwijderd zijn, ondervraagd worden", vertelt hij. "Ze zijn enkel verplicht om een paar basisgegevens mee te delen: hun naam, voornamen, rang, geboortedatum en stamnummer." Op die manier kan de vijandelijke autoriteit bekend maken welke personen precies gearresteerd zijn.

"Men mag uiteraard meer vragen stellen, maar voor de rest is een krijgsgevangene niet verplicht om te antwoorden", zegt hij. "Er mag zeker niet overgegaan worden tot drukkingsmiddelen om hen te dwingen tot antwoorden. Denk daarbij aan foltering, bedreiging of belediging."

Staten zijn verplicht die regels te respecteren. Of dat altijd gebeurt, is volgens professor Dewulf een andere zaak. "In de realiteit is dat heel moeilijk vast te stellen. Zo zie je in de media nog regelmatig verhalen over mishandelingen van krijgsgevangenen in lopende conflicten."

"Je kan als militair dus te maken krijgen met landen die het wat minder nauw nemen met de mensenrechten", vertelt George Dimitriu, defensie-expert en onderzoeker bij Instituut Clingendael in Nederland. Hij doorliep de "Conduct After Capture"-training zelf en vindt ze erg waardevol.

"Deze trainingen zijn gericht op jezelf in leven houden in extreme omstandigheden", vertelt hij. "Er wordt druk uitgeoefend die een krijgsgevangene in België of Nederland niet zou ervaren." Zo worden ook broer en zus Borstlap in de aflevering geïntimideerd, vastgebonden, uitgehongerd en tegen elkaar uitgespeeld, maar toch houden ze stand.

Daarbovenop vermeldt Dimitriu dat je in de oefening leert hoe je informatie voor jezelf moet houden. Zo verwachten de special forces van "Kamp Waes" dat Kaat en Dries zich aan een vast schema houden en slechts af een toe een beetje informatie prijsgeven, om zo de ontvoerders tevreden te stellen en tijd te rekken.

"Het nadeel van deze training is dat iedereen die er aan deelneemt, weet dat het niet echt is", zegt Dimitriu. "Het voordeel is dan weer dat dit militairen blootstelt aan dingen die echt zouden kunnen gebeuren bij een gevangenname."

"Het onder druk zetten, het onbekende, het verliezen van controle... Doordat je er in de training mee te maken krijgt, leer je daarmee omgaan. Het kunnen herkenningspunten zijn voor wanneer zoiets daadwerkelijk gebeurt."

Niet alleen de ervaring zelf is volgens Dimitriu van belang. "De kracht van deze training zit net in de grondige evaluatie achteraf", benadrukt hij. "Tegen de deelnemers zeggen: 'Kijk dit gebeurde er en dit was je reactie, maar daar had je ook zo op kunnen reageren'. Dat is belangrijk."

Je kan bij de special forces dus best voorbereid zijn op ondervragingen onder druk, maar Dimitriu voegt toe dat drukkingsmiddelen niet noodzakelijk betere kennis opleveren.

"Daar is veel onderzoek naar gedaan en het feit is dat een krijgsgevangene, als de druk wordt opgevoerd, wel meer gaat praten", zegt hij. "Het is niet te controleren of onder druk verkregen informatie klopt of niet."

"Je weet van tevoren namelijk niet wat een krijgsgevangene wel of niet in zijn hoofd heeft zitten", verduidelijkt Dimitriu. "Wie iets dus niet weet of misschien zelfs onschuldig is, gaat ook praten. Die zal desnoods maar wat verzinnen, om onder die druk uit te komen."

Kaat en Dries komen uiteindelijk ongeschonden uit hun heftige ondervraging, mede dankzij de reddingsmissie die de 3 overige kandidaten op poten zetten. Het is een complexe operatie, waarmee ook Lode, Sara en Jolan nog een laatste keer stevig onder druk gezet worden.

Wanneer de gevangen kandidaten bevrijd zijn, wacht het team nog een laatste lastige taak. Ze moeten met loodzware bepakking een hogerop gelegen helikopter zien te bereiken. Het lijkt er even op dat die laatste inspanning Kaat de das om zal doen, maar eindelijk komen de 5 laatste kandidaten er samen door.

"Het heeft mijn stoutste verwachtingen overtroffen", weet Fly bij afloop te zeggen. "Ik had nooit verwacht dat we het zo zwaar konden maken zonder dat er iemand afviel."