Het is niet zonder risico om geblokkeerd Russisch geld te gebruiken om Oekraïne te steunen. Dat blijkt uit navraag bij het Belgische bedrijf Euroclear waar sinds de start van de oorlog al zo'n 190 miljard euro Russisch geld geblokkeerd staat. Nu al lopen er meer dan 100 juridische procedures tegen het bedrijf, vooral van Russen die toegang willen tot hun geld.
Waarom geblokkeerd Russisch geld niet zomaar naar Oekraïne kan: dit is Euroclear, de Belgische geldreus middenin het debat
Tobias Santens
Gepubliceerd:
Zo'n 3.000 medewerkers in België, een reusachtig hoofdkantoor op de Albert II-laan in het hart van Brussel en miljarden aan Russisch geld die hier op de rekeningen staan. De indrukwekkende rol van het financieel bedrijf Euroclear staat in schril contrast met hun beperkte bekendheid.
Euroclear omschrijft zichzelf als "de loodgieter van de financiële markten". Bedrijven die aandelen verkopen aan investeerders, passeren vaak langs Euroclear. Het bedrijf moet dan zorgen dat het geld op een veilige manier kan doorstromen. Zo regelt Euroclear elke maand 90 biljoen (dat zijn 12 nullen) aan effectentransacties.
Miljarden Russisch geld geblokkeerd in Brussel
Sinds de oorlog in Oekraïne is het belang van Euroclear alleen maar toegenomen. Omdat het bedrijf zoveel geldverkeer regelt, speelt Euroclear ook een hoofdrol in de sancties van bijvoorbeeld de Europese Commissie.
Alle handel in Russische roebels werd stopgezet. En miljarden aan Russisch geld, vooral van de Russische Centrale Bank, staan er geblokkeerd: ongeveer 190 miljard euro in totaal. Dat geld blijft juridisch in handen van de Russische eigenaar, maar die kan er tijdelijk niets mee doen.
Het Russische geld komt in allerlei vormen en maten, zoals aandelen en obligaties. Soms verlopen die obligaties of brengen die aandelen een dividend op. Dat is nu al het geval voor in totaal 134 miljard euro. Die 134 miljard euro kan je beschouwen als "cash" waar Euroclear mee aan de slag kan gaan.
Concreet zal Euroclear die cash beleggen. Dat wil zeggen dat Euroclear winst maakt op het geblokkeerde Russische geld. Het bedrijf doet dat naar eigen zeggen op een zo veilig mogelijke manier en werkt daarvoor samen met centrale banken.
In 2023 werd er zo 4,4 miljard euro winst op het Russisch geld verzameld. Euroclear benadrukt dat het die winsten op Russisch geld niet uitkeert aan z'n aandeelhouders. Van die winst stroomde er wel 25 procent of 1,09 miljard euro via de vennootschapsbelasting naar de Belgische overheid. Ter vergelijking, volgens de NAVO bedroeg het volledige defensiebudget van België in 2023 6,66 miljard euro.
Wat moet er precies gebeuren met die belastingen, die winsten en het Russische geld zelf? Er zijn grofweg 4 scenario's die op het politieke niveau besproken worden.
1. Enkel belastingen gebruiken
België kondigde afgelopen woensdag al aan dat het de belastingen op dat Russisch geld zal gebruiken voor Oekraïne. Premier Alexander De Croo (Open VLD) zei donderdag in de Kamer dat er dit jaar al meer dan 600 miljoen besteed zou worden, waarvan 200 miljoen euro voor munitie.
Het gaat voor alle duidelijkheid niet om belastingen die Belgen betalen, maar om belastingen die Euroclear betaalt op de winst die het maakte op de geblokkeerde Russische tegoeden.
2. Winst op Russisch geld gebruiken
Een stap verder gaat het voorstel van de Europese Commissie om de winsten op het Russische geld zélf aan te spreken. "Het is tijd om het gesprek te openen over het gebruik van de onverwachte winsten op bevroren Russische activa voor de gezamenlijke aankoop van militair materieel voor Oekraïne", zei Commissievoorzitter Ursula von der Leyen afgelopen woensdag. De komende weken wil de Commissie daarover een voorstel uitwerken.
3. Russisch geld als onderpand
Een derde piste is om het Russisch geld als onderpand te gebruiken, een soort garantie wanneer er geld wordt opgehaald voor Oekraïne. Banken of andere kredietverstrekkers zouden dan de garantie hebben op een terugbetaling via dat Russisch geld.
De Amerikaanse minister van Financiën Janet Yellen stelde dinsdag die piste nog voor. De CEO van Euroclear, Lieve Mostrey, zei halfweg februari al aan The Financial Times dat ze geen voorstander is van zo'n onderpandscenario.
4. Russisch geld zelf in beslag nemen
Het laatste en meest verregaande scenario is om het Russische geld zelf in beslag te nemen en te gebruiken voor de heropbouw van Oekraïne. Afgelopen zondag riep de viceminister van Justitie Iryna Moedra daar nog toe op in De Zevende Dag.
Ook de Verenigde Staten verkennen die piste. En in het Europees Parlement stemde een meerderheid voor een resolutie die zo'n inbeslagname vraagt.
De discussie woedt volop binnen de G7, de vergadering van de rijkste industrielanden. Maar er is verdeeldheid: Frankrijk wijst bijvoorbeeld op de juridische risico's van zo'n inbeslagname.
Al meer dan 100 procedures
De verschillende manieren waarop het Russische geld kan worden gebruikt voor Oekraïne zijn niet zonder risico. Ondertussen hebben al meer dan 100 partijen juridische procedures tegen Euroclear aangespannen, bijna uitsluitend voor Russische rechtbanken. De eisers willen vooral toegang tot hun tegoeden die hier zijn geblokkeerd.
Rusland erkent de internationale sancties niet, en daarom is de kans op ongunstige uitspraken zeer groot. Euroclear kan dan ook een vordering van de Russische Centrale Bank verwachten.
Maar daar stoppen de risico's niet, is te horen bij Euroclear. Het is ook mogelijk dat klanten van Euroclear (overheden, bedrijven, pensioenfondsen) het gevoel krijgen dat het bedrijf hun geld onvoldoende beschermt.
En dat kan zelfs impact hebben op het internationale, financiële systeem. Het Internationaal Monetair Fonds waarschuwde begin december 2023 al dat een inbeslagname van het Russisch geld, of een "onrechtmatige toeëigening" van inkomsten op dat geld, een impact kunnen hebben op de "globale financiële markt". Opmerkingen van de Europese Centrale Bank liggen in dezelfde lijn.
Verder is er nog het risico dat Rusland tegenacties onderneemt en westers geld in Rusland in beslag neemt.
