Verrassende expo over muziek van schilder James Ensor: "Hij was trotser op zijn (slechte) walsen dan op zijn schilderijen"

James Ensor is niet alleen de kunstenaar van de kleurrijke maskers, maar ook een componist met een groot hart voor muziek. Dat minder bekende aspect van de schilder die 75 jaar geleden overleed, wordt belicht in een nieuwe expo in BOZAR in Brussel.

"Muziek heeft altijd een hele grote rol gespeeld in het leven van Ensor", vertelt curator Xavier Tricot. "Hij speelde al heel jong piano en fluit. Als hij in 1906  van een Antwerpse vriendin een harmonium cadeau krijgt, is Ensor vertrokken als componist. Hij gaat stukjes componeren die uiteindelijk allemaal samenvallen in wat men noemt een Gesamtkunstwerk (totaalkunstwerk, red.)." 

Dat grote werk waar Ensor jarenlang aan werkt, is het ballet "La gamme d'amour". De expo toont partituren en ingekleurde afbeeldingen van het decor, naast schilderijen waar de titel goed te zien is. "Het was een ballet waarvoor hij ook het scenario schreef én de kostuums en het decor ontwierp", gaat Tricot verder.

LUISTER - Een fragment uit "La gamme d'amour", de balletvoorstelling die Ensor componeerde: 

"La gamme d’amour" vertelt het verhaal van de onmogelijke liefde tussen Miamia en Fifrelin en speelt zich af tijdens carnaval in een winkel van maskers en marionetten. Opnieuw is er dus die fascinatie voor maskers, net zoals bij zijn bekendste schilderijen.

"U moet weten dat het een ballet is voor marionetten, die gespeeld worden door levende dansers en danseressen", vervolgt curator Xavier Tricot. "Ik beschouw Ensor een beetje als een wat men in het Frans metteur en scène (regisseur, red.) noemt. Die scènes zie je ook in zijn schilderkunst. Hij was gefascineerd door Wagner, maar ook door volkstheater, zowel in het Frans als in het Vlaams."

Ensor zelf leek behoorlijk in zijn nopjes met de muziek die hij componeerde, vertelt Tricot: "Hij heeft het vaak in zijn memoires geschreven. De bezoekers bij Ensor keken uiteraard naar het schilderij "De intrede van Christus in Brussel in 1889", dat hing boven zijn harmonium. Maar de meester was opeens geïrriteerd en zei "maar luister naar mijn fantastische composities"."

De Oostenrijkse auteur Stefan Zweig bezocht Ensor in Oostende en verwoordt het nog treffender in zijn autobiografische roman "De wereld van gisteren": "James Ensor, de grootste moderne schilder in België, een zeer excentrieke, teruggetrokken en gesloten man, die veel trotser was op de slechte polkaatjes en walsen die hij voor de militaire kapellen componeerde dan op zijn fantastische, in schitterende kleuren uitgevoerde schilderijen."

Ook al was Ensor als componist niet revolutionair, toch werden zijn muziekstukken soms gespeeld voor publiek. Daar schrijft Ensor zelf trots over: "Nieuws! Ik heb een wals gecomponeerd en het symfonieorkest van het Kursaal van Oostende heeft die met succes uitgevoerd." Ook zijn ballet "La gamme d'amour" wordt in 1924 opgevoerd in Antwerpen, en in 1927 hernomen in Luik.

Tricot vindt het jammer dat in dit Ensorjaar geen nieuwe opvoering gepland staat. Ensor zelf had het vast graag zien gebeuren. "Mijn muziek is voor mij nog steeds geestelijk bevredigend. Ik heb ze graag ijl, dun en charmerend", schreef hij daarover. Muziek krijgt sowieso een prominente plaats in zijn beeldend werk. Zo beeldt Ensor regelmatig muziekinstrumenten, maar ook fanfares of concerten af.

Deze tentoonstelling - met naast aandacht voor muziek ook tientallen schilderijen, tekeningen, foto's en video - is een beetje thuiskomen voor de kunstenaar. In 1929 opende de grootste Ensorexpo ooit in hetzelfde Paleis voor Schone Kunsten (nu BOZAR), in aanwezigheid van James Ensor.

337 schilderijen en 135 prenten werden toen tentoongesteld. De expo vandaag is veel kleinschaliger, maar toont wel foto's van dat grootse evenement. De speech die Ensor in 1929 gaf, is bewaard gebleven en kan je beluisteren in de rotonde.