Vijf vragen over het Acid-vonnis: waarom kreeg hij een zwaardere straf dan de Reuzegommers?

Vandergunst werd met drie klachten rechtstreeks voor de rechter gedaagd door een vroeger lid van Reuzegom en diens familie, omdat hij de naam van de zoon en die van het restaurant van zijn ouders had genoemd in een video.

De rechtbank in Brugge heeft daar één veroordeling van gemaakt: belaging. Dat betekent dat hij de rust van de ex-Reuzegommer en zijn familie ernstig verstoord heeft, en dat hij wist dat hij dat aan het doen was. Bovendien heeft hij haat gecreëerd tegen die mensen op basis van hun sociale afkomst en positie, zegt de rechtbank.

Volgens de rechtbank in Brugge kon er geen twijfel bestaan over de schuld, want Acid geeft het zelf toe bij het begin van de video: "We gaan mensen exposen, we gaan vertellen hoe dark ze zijn, en wat ze nu doen". Daarmee was het voor de rechter duidelijk: het ging om kwaadwillige "online shaming, cyberpesten en doxing".

Acid kon volgens de rechter onmogelijk beweren dat hij niet wist dat hij mensen zou treffen met zijn video. Mensen die overigens niet rechtstreeks met de dood van Sanda Dia te maken hadden.

Bovendien, zegt de rechter, hebben zulke boodschappen op internet een lang leven: zelfs al worden ze offline gehaald, dan nog blijven ze opduiken op andere platformen, zodat de schade voor de slachtoffers nog jarenlang kan blijven duren. 

Kortom: volgens de rechter heeft Vandergunst bewust mensen pijn willen doen, op een manier waardoor ze er nog lang last van zouden hebben. Belaging dus. 

Daarmee was de youtuber schuldig bevonden, en moest hij dus een straf krijgen. Voor zo'n jong iemand zou een werkstraf gepast geweest zijn, vond de rechtbank, "om hem kennis te laten maken met arbeid in de niet-virtuele wereld" - lees: om hem eens te leren wat écht werken is.

Maar een rechter mag niet zomaar een werkstraf geven. De wet verplicht dat een werkstraf pas kan als een beklaagde er zelf om gevraagd heeft. Want anders zou het volgens Justitie dwangarbeid zijn (moeten werken tegen je zin), en dat is verboden volgens het Europees verdrag voor de rechten van de mens. En Acid had er bewust niet om gevraagd. Dus kon hij het ook niet krijgen.

Acid had ook een andere gunstmaatregel kunnen vragen: de opschorting. Dat komt erop neer dat de rechter zou oordelen dat de feiten wel degelijk gebeurd zijn, maar dat hij Acid niet veroordeelt zolang hij de komende jaren geen nieuwe misdrijven begaat. Op die manier wordt hij niet schuldig bevonden en komt er niks op zijn strafblad. Maar ook daar had Acid om moeten vragen, en ook dat heeft hij bewust niet gedaan.

Hij hoefde daarom trouwens geen schuld te bekennen: hij had de vrijspraak kunnen vragen, maar "in ondergeschikte orde" een werkstraf of een opschorting. Eenvoudig samengevat zou hij daarmee tegen de rechter zeggen: "Ik ben onschuldig, en ik kan me niet voorstellen dat u me zou veroordelen. Maar stel dat u me toch veroordeelt, dan zou ik graag een werkstraf of een opschorting willen."

Maar dat hebben Vandergunst en zijn advocaat dus niet gedaan: ze hebben "alles of niks" gespeeld. Waardoor de rechtbank alleen nog de opties had om een gevangenisstraf of een boete op te leggen.

Op belaging staan gevangenisstraffen van 15 dagen tot twee jaar, en boetes van 400 tot 2.400 euro. Vandergunst kreeg met 3 maanden en 800 euro dus zeker niet de maximumstraf, maar ook niet het minimum.

"Ik vind wel dat de rechter vrij streng is geweest voor Acid", zegt strafrechtspecialiste Sofie Royer (KU Leuven). "Hij heeft een vrij zware straf gekregen. Maar die is wel degelijk gemotiveerd door de rechter, en ze valt binnen het wettelijke kader."

Die 3 maanden zijn wel met uitstel. Dat betekent dat Vandergunst niet naar de gevangenis moet, zolang hij de komende 3 jaar geen nieuwe misdrijven pleegt. Maar ze komen wel op zijn strafblad, wat bij een werkstraf of een opschorting dus niet het geval zou zijn geweest.

Na zijn proefperiode van drie jaar kan Vandergunst trouwens vragen om die veroordeling weer van zijn strafblad te halen. Dat die er "voor eeuwig" op staat, zoals hij zelf zegt, klopt dus niet. 

En daarmee is hij dus zwaarder gestraft dan de Reuzegommers die hij wilde aanklagen. Zij zijn veroordeeld voor onopzettelijke doodslag, een misdrijf waar 3 maanden tot 2 jaar op staat en een boete van 400 tot 8.000 euro.

Dat is te vergelijken met de straffen voor belaging, maar de leden van de vroegere studentenclub zijn er met een werkstraf van afgekomen. Omdat ze erom gevraagd hebben, in tegenstelling tot Acid. 

Maar ook de bedoelingen spelen mee: bij de dood van Sanda Dia, hoe erg ook, gaat het om een onopzettelijk misdrijf. De video van Acid was volgens de rechtbank daarentegen net héél opzettelijk. Volgens het vonnis toont Vandergunst geen enkel respect voor "sociale, morele en economische waarden" of andermans psychisch welzijn.

Vandergunst maakte zijn filmpje volgens de rechtbank vanuit een "blinde en verslavende drang (...) naar volgers en views op sociale platformen met het oog op aandacht en winstbejag", pleegt hij "volkomen ondoordachte 'stunts'" en zet hij aan tot haat. Dat zijn zware woorden.

Je krijgt daarmee een ander misdrijf dan in de zaak-Sanda Dia. De Reuzegommers wilden Sanda Dia niet dood en zeggen dat ze er spijt van hebben. Acid wilde de Reuzegommers treffen en heeft er geen spijt van. Hij zou het zo opnieuw doen, zegt hij. Dat weegt door. Ook al zijn de gevolgen in het eerste geval natuurlijk veel groter dan in het tweede.

En daarmee komen we bij de schadevergoeding van 20.000 euro. De ouders van de Reuzegommer hadden die gevraagd omdat ze veel schade hebben geleden door de "onophoudelijke haatcampagne" tegen hun restaurant. Dat werd overstelpt met valse negatieve reviews, en met mensen die een tafel reserveerden maar niet kwamen opdagen.

Een expert moet nu berekenen hoeveel schade ze écht hebben geleden door de video van Acid, maar volgens de rechtbank is 20.000 euro voorlopig dus een correct bedrag. Ter vergelijking: de Reuzegommers moesten aan de vader van Sanda Dia 15.000 euro betalen, aan zijn moeder en aan zijn broer nog eens 8.000 euro. 

"Ik begrijp het wrange en onbehaaglijke gevoel dat zoiets oproept", zegt strafrechtadvocate Anne Marie De Clerck in de podcast "Het kwartier". "De schade aan een restaurant valt makkelijk te berekenen op basis van de boekhouding. De waarde van een mensenleven is moeilijker in cijfers te vatten."

Ons land werkt daarom met een zogenaamde "indicatieve tabel". Die legt bedragen vast: 15.000 euro voor de dood van een kind, 24.000 euro voor de dood van een ouder bij wie je nog inwoont, 1.500 euro voor de dood van een kleinkind bijvoorbeeld.

"Daardoor krijg je in ons land de situatie dat materiële schade vaak veel beter wordt vergoed dan een mensenleven", zegt advocate De Clerck. "En dat is heel jammer. Als advocaat en als mens vind ik dat de rechtspraak daar een inhaalmanoeuvre mag doen en een veel hogere schadevergoeding mag geven voor menselijke schade."

Zowel Acid als de slachtoffers kunnen nog in beroep gaan tegen de uitspraak. Acids advocaat heeft al aangekondigd dat die kans erg groot is.

Op de veroordeling voor Vandergunst komt heel veel reactie. Vaak van mensen die hem steunen omdat hij "alleen maar gezegd heeft wat iedereen dacht over het Reuzegomproces". Bestaat er dan niet zoiets als vrije meningsuiting?

Die bestaat zeker, zegt de rechtbank. Ze is zelfs essentieel in een democratische samenleving. Ook beledigende, schokkende en verontrustende meningen mogen geuit worden. Maar er zijn wel beperkingen. Haat uitdragen is één van die beperkingen, en dat is wat Acid gedaan heeft, zegt de rechter. 

Acid kon perfect zijn mening geven over de zaak-Sanda Dia zonder concrete mensen aan de schandpaal te nagelen, zegt de rechter. Het was een maatschappelijk thema waarover hij vrijuit kon spreken. Maar zoals hij in zijn video aangaf, wilde hij "mensen exposen". En dat is dus strafbaar.

Het woord "klassenjustitie" valt nogal vaak in de reacties op de uitspraak. Dat zou er dan op neerkomen dat de Reuzegommers lichtere straffen hebben gekregen dan Acid omdat ze rijke en machtige ouders hebben. Maar is dat zo?

Het parket is in elk geval geen onderzoek begonnen tegen Acid, in tegenstelling tot de Reuzegommers. Het wilde hem dus niet voor de rechter brengen. De aanklager heeft op het proces wel gevraagd om hem een symbolische straf te geven.

Vandergunst heeft ook alle kansen gekregen om zich in de rechtbank te laten verdedigen door Walter Van Steenbrugge, een advocaat die minstens even ervaren is als de strafpleiters die de Reuzegommers verdedigden. En de rechter had hem in theorie nog een stuk strenger kunnen bestraffen.

Het belangrijkste probleem is dat je de twee zaken niet met elkaar kunt vergelijken, zegt professor rechtssociologie Stephan Parmentier (KU Leuven) in "De ochtend" op Radio 1. "Ik begrijp dat mensen die twee straffen met elkaar gaan vergelijken. Maar dat mag je echt niet doen, want het gaat om heel andere feiten."

"Het verschil tussen die straffen ligt volgens mij niet in de afkomst van de mensen over wie het gaat, maar wel in het feit dat je appelen met peren aan het vergelijken bent. Het zijn appelen en peren die in dezelfde mand liggen, omdat ze allebei met de zaak-Reuzegom te maken hebben. Maar op basis daarvan kun je niet zeggen dat het om klassenjustitie gaat."

"Is er klassenjustitie in ons land? Ik weet het niet, want er is geen enkel onderzoek dat ons tot zo'n sterke conclusie brengt. Het kan best zijn dat er af en toe ongelijkheden of verschillen zijn tussen uitspraken in vergelijkbare zaken. Maar het is niet omdat er nu veel ophef is, dat er ook klassenjustitie bestaat."

"Die gevoelens bestaan natuurlijk, ze zijn een realiteit op zich. Maar ze worden uitvergroot door de megafoon van sociale media, waar alle nuance verloren gaat. Het geloof in Justitie is sowieso niet heel groot, en het is duidelijk niet makkelijk om dat om te keren. Het zou helpen als men begint bij de feiten", besluit Parmentier.

De Orde van Vlaamse Balies, de vereniging van alle Nederlandstalige advocaten in ons land, heeft intussen ook gereageerd. "Dat in België het geld altijd wint, is fake news en een onverantwoorde uitspraak, die wellicht verklaard kan worden door de emotie van het moment."

"Rechters doen geen uitspraak in het voordeel van wie geld heeft, ook niet in hun nadeel overigens. Milde vonnissen worden zeer regelmatig uitgesproken voor financieel zwakkere partijen, en er worden evenzeer zeer strenge vonnissen uitgesproken tegen personen met een grote financiële draagkracht. Justitie is mensenwerk en er kunnen fouten voorkomen, maar daarvoor bestaan de rechtsmiddelen zoals hoger beroep."