"Wakker worden Kamp Waes": kandidaten zijn uitgeput, maar wat doet al dat slaaptekort met een mens?

In de recentste aflevering van "Kamp Waes" kan je zien hoe de vijf overgebleven deelnemers in het verdere verloop van hun oefenmissie urenlang een doelwit moeten observeren. Dat verloopt echter moeizaam, want de kandidaten zijn uitgeput en ze blijken niet allemaal even goed tegen de slaap te kunnen vechten.

Dat leidt vooral tot problemen wanneer de drie deelnemers in het verderop gelegen LUP (Lying Up Position) in slaap vallen. Daardoor staan kandidaten Sara De Boey en Lode Lemmelijn er een deel van de nacht helemaal alleen voor in het OP (Observation Post) en kunnen zij bijvoorbeeld niet afgelost worden. "Grandioos gebuisd", zegt Fly daarover.

Die vermoeidheid van de kandidaten komt niet uit het niets, want hun oefenmissie sleept al dagenlang aan en zit er nog steeds niet op. Zelfs van iemand als Dries Borstlap, die de vorige afleveringen heel wat indruk maakte, lijkt niet veel meer over te blijven. Wat doet al dat slaaptekort nu precies met een mens?

Al in de eerste aflevering worden de kandidaten van "Kamp Waes" 's nachts uit hun bed gehaald. Het is dan ook een belangrijk onderdeel van dit soort militaire trainingen, legt militaire arts en psycholoog Nathalie Pattyn van de Koninklijke Militaire School uit. Ze werkte zelf al met special forces en doet vandaag onderzoek naar slaap in extreme omstandigheden, zoals Antarctica.

"Slaaptekort heeft enorm snelle gevolgen", stelt ze. "Daarom wordt dat in dit soort trainingen gebruikt om mensen onder druk te zetten. Zo kan je zien wat voor vlees je in de kuip hebt. Niemand kan dan een neppe persoonlijkheid volhouden, zeker niet bij zo'n acute slaapdeprivatie als in "Kamp Waes"."

"Op vlak van fysieke prestatie zal je je moe, trager en logger voelen, maar het is vooral op het gebied van mentale prestatie dat dat zware gevolgen zal hebben. Het is alsof je het meest controlerende deel van je hersenen gaat loskoppelen."

"Je impulscontrole wordt minder goed, je zal taken slechter kunnen monitoren, je aandacht wordt slechter, je werkgeheugen wordt slechter, ... Je mentale capaciteit zal echt degraderen", verduidelijkt professor Pattyn. "Uit een klassieke studie blijkt zelfs dat een slapeloze nacht hetzelfde effect heeft als een bloedalcoholniveau van 0,10 procent, ver boven de legale limiet."

"Wat is dan de maximale werkduur waarin je van mensen als piloten of artsen kan verwachten dat hun prestatie optimaal blijft? Dat is een cruciale vraag waar al veel onderzoek naar gebeurde", vertelt professor Pattyn. "Dat breekpunt komt er eigenlijk al vrij snel, want na 14 uur begint je prestatie al aanzienlijk te dalen."

Slaapdeprivatie beïnvloedt volgens professor Pattyn niet enkel de persoonlijke prestaties van de deelnemers, maar ook het functioneren van het hele team. Er lijken deze aflevering dan ook wat barsten te komen in de vlotte samenwerking van de kandidaten, die bijvoorbeeld moeite hebben met het verdelen van wie wanneer mag slapen.

"Slaaptekort haalt je sociaal vernis eraf", legt professor Pattyn uit. "Dat wil onder andere zeggen dat mensen prikkelbaarder worden, minder geduld hebben, minder goed kunnen relativeren en zich minder kunnen inleven in anderen."

"Wie kampt met slaaptekort krijgt dus moeite met wat we zelfregulatie noemen. Dat heeft natuurlijk gevolgen voor de communicatie binnen de groep en de kwaliteit van de prestaties van het team."

Fly was deze aflevering gefrustreerd dat "niemand de discipline had om wakker te blijven", maar is dat enkel een kwestie van wilskracht? Professor Pattyn legt uit dat er ook een tweede belangrijke factor meespeelt: individuele vatbaarheid.

"Neem de gouden regel, 8 uur slaap per nacht, als voorbeeld. Dat geldt voor het merendeel van de bevolking, maar het is een gemiddelde", zegt ze. "Je hebt ook mensen die 10 uur slaap nodig hebben en mensen die na 6 uur per nacht perfect presteren."

"Hoe meer slaap je nodig hebt, hoe sneller die negatieve gevolgen bij slaaptekort naar boven komen natuurlijk. Met een militaire training als deze, worden mensen die kwetsbaar zijn voor slaapdeprivatie er dus uit gefilterd."

"Bovenop die individuele fysiologische kwetsbaarheid, speelt ook wel een bepaalde mentale weerbaarheid mee", zegt professor Pattyn. "Bepaalde mensen kunnen dus wilskracht opbrengen om langer door te gaan dan anderen, maar je kan niet tegen je eigen natuur ingaan. Wie genetisch kwetsbaar is, zal zijn prestaties, ondanks discipline of overtuiging, sneller zien dalen."

De kandidaten moeten 's nachts urenlang een doelwit observeren en ook die omstandigheden zijn volgens professor Pattyn van belang. "De mate van prikkeling in je omgeving speelt een heel belangrijke rol bij het optreden van slaperigheid. Helemaal alleen en stil zijn, zonder externe prikkeling om je wakker te houden, is natuurlijk extra moeilijk als je al uitgeput bent."

"Daarbovenop heeft ook de hoeveelheid licht waaraan je blootgesteld wordt effect op je waakzaamheid", legt professor Pattyn uit. "Plaatsen waar mensen 's nachts moeten werken zijn daarom doorgaans fel belicht en wanneer mensen achter het stuur in slaap vallen, is dat vaak ook wanneer het donker is."

Toch kan je, volgens professor Pattyn, vanaf een bepaald punt van slaapdeprivatie zelfs in zeer prikkelende omstandigheden slapen. "Zo zie je in militaire trainingen soms mensen al wandelend in slaap vallen. Ik heb dat zelf al meegemaakt."

"Eens de slaapdruk aanwezig is en je aan het knikkebollen bent, is daar behalve cafeïne of bepaalde illegale middelen niet veel aan te doen. Denk aan die trucjes voor wanneer je indommelt achter het stuur, zoals luide muziek en je raampje openen. Ze geven de indruk dat ze helpen, omdat ze de externe stimulatie verhogen, maar dat zal maar 5 minuten duren."

Special forces gebruiken slaapdeprivatie in hun training, om de deelnemers een bepaalde vertrouwdheid met dat gevoel te geven, legt professor Pattyn uit, maar ze heeft daar meteen een belangrijke toevoeging bij. "Het feit dat je dat hebt meegemaakt, gaat je toekomstige prestatie in die omstandigheden niet verbeteren."

"Het is geen sport waarin je kan trainen om er beter in te worden", zegt ze. "Dat is een heel hardnekkige mythe, bijvoorbeeld binnen defensie, spoedgeneeskunde of de brandweer. Mensen denken vaak dat ze getraind zijn op slaapdeprivatie, maar ze worden dat gevoel alleen gewoon."

"Als je denkt dat je regelmatig een nachtje door moet werken om daar geoefend in te blijven, ben je dus helemaal mis", benadrukt professor Pattyn. "Dat is gewoon slecht voor je gezondheid."

"Onderzoek heeft namelijk uitgewezen dat mensen met een onregelmatig slaapritme, zoals shiftwerkers, daar serieuze gevolgen van kunnen ondervinden voor hun gezondheid. De regelmaat van je slaappatroon heeft namelijk invloed op je levensverwachting en op het mogelijke optreden van chronische ziektes."

Vooral kandidaten Dries en Kaat Borstlap konden het deze aflevering niet laten om te slapen, zelfs in hun observatiepost. Ze werden daarom opgejaagd en meegenomen voor een heftige ondervraging. In de volgende aflevering, de laatste van dit seizoen, kan je zien hoe dat afloopt.