"Dit zie je zelfs niet in films": de horrorverhalen van migranten aan de grens tussen Bosnië en Kroatië

"We moesten ons uitkleden en al onze bezittingen afstaan. Vervolgens werden we geslagen met stokken. Bij mij doofden ze een sigaret op mijn lichaam. Nadien duwden ze ons in een ijskoude rivier en werden we naakt achtergelaten."

Aan het woord is Ali*. De 26-jarige Algerijn zit al drie maanden vast aan de grensovergang tussen Kroatië (een EU-lidstaat) en Bosnië en Herzegovina (geen deel van de EU).

Begin vorig jaar vertrok hij van Algerije richting Europa, op zoek naar een beter leven. 10 keer heeft hij de grens met Kroatië proberen over te steken, elke keer zou hij met geweld zijn teruggeduwd door de Kroatische grenspolitie.

"Dit zie je zelfs niet in de films", gaat Ali verder. "We worden niet eens als mensen behandeld. Ik snap niet waarom ze dit doen? Waarom moeten ze ons zo straffen?"

"Ze hebben mijn paspoort, al mijn documenten en mijn geld afgepakt", getuigt ook Maurice*. Zes keer probeerde de 25-jarige man de grens over te steken, maar net als Ali zou ook Maurice elke keer met geweld zijn teruggeduwd door de Kroatische grenspolitie.

Maurice is vijf jaar geleden vertrokken uit Burkina Faso door de terreurdreigingen in het land. 20 maanden zat hij vast op het Griekse eiland Samos, dat onder vluchtelingen en migranten doorgaans "de jungle" genoemd wordt. Hij leefde er in erbarmelijke omstandigheden en moest vaak urenlang aanschuiven voor eten. "Ik heb daar al mijn hoop verloren", klinkt het bij hem.

Ondertussen zit hij al twee maanden vast in een opvangkamp in Bosnië en Herzegovina. "Voor mijn ogen zag ik hoe ze een Pakistaan in elkaar sloegen. Als ze je vangen, ben je alles kwijt. Ze hebben mijn gsm, mijn kleren en al mijn eten afgepakt. Daarna duwden ze me het water in en moest ik naar de overkant zwemmen. De temperaturen lagen onder het vriespunt."

De 24-jarige Selma* verblijft in hetzelfde kamp als Maurice. "In Marokko was er geen toekomstperspectief, er is geen werk. Ik zou graag naar Spanje gaan om daar in vrede te werken en een familie te starten."

Ook Selma heeft een helse tocht achter de rug: via Turkije, Griekenland en Servië is ze in Bosnië en Herzegovina beland. "We hadden verhalen gehoord, maar we wisten niet dat het zo erg was. Toen we met een groep probeerden over te steken, werden we geslagen. Ik zei dat ik zwanger ben en toonde mijn test, maar het maakte niet uit", getuigt ze. 

In totaal sprak de Belgische tak van MdM met een tiental vluchtelingen en migranten in het Bosnische opvangkamp in het kanton Una-Sana, in de buurt van de Kroatische grens. In beelden, documenten en gespreksopnames die MdM met onze redactie deelt, getuigen ze stuk voor stuk over "gewelddadige illegale pushbacks".

De Kroatische grenspolitie zou vaak geweld gebruiken om vluchtelingen terug te duwen naar Bosnië en Herzegovina. Een praktijk die volgens data van MdM en verschillende andere ngo's op het terrein de afgelopen jaren het "standaardbeleid" is geworden aan de Europese buitengrenzen, zegt Emmy Deschuttere, woordvoerder van de organisatie. 

De gesprekken met de vluchtelingen en migranten vonden begin februari plaats, in het kader van een laatste bezoek van MdM aan het opvangkamp waar de ngo actief is. Haar projecten worden er na vijf jaar stopgezet, wegens een gebrek aan financiering, legt Deschuttere uit. "Met de middelen die we nu hebben, kunnen we niet langer dezelfde kwalitatieve geestelijke gezondheidszorg garanderen", zegt ze. 

Na vijf jaar mentale hulpverlening voor vluchtelingen en migranten aan de Bosnisch-Kroatische grens, maakt MdM nu een "zwarte eindbalans" op, aldus Deschuttere.

"De mensen die aankomen hebben echt nood aan mentale en medische zorgverlening. Geweld, mentale en fysieke uitputting, discriminatie en racisme. Het lijstje gaat door. De mensen die we zien binnenkomen in onze opvangkampen hebben trauma boven trauma doorstaan", zegt Deschuttere. 

De getuigenissen die MdM kon verzamelen, liggen in lijn met de bevindingen uit het rapport van mensenrechtenorganisatie 11.11.11. dat vorige week verscheen. Volgens hun data zijn in 2023 zo'n 340.000 mensen aan de Europese buitengrenzen via dergelijke pushbacks teruggestuurd.

Gemiddeld gaat het om 947 mensen per dag, maar volgens 11.11.11 is dat een onderschatting van de realiteit. In de praktijk zouden veel pushbacks ongemerkt uitgevoerd worden op zee of in afgelegen grensregio's. 

Vooral aan de Kroatische grens worden gewelddadige pushbacks quasi standaard toegepast. Dat blijkt uit een rapport van Human Rights Watch dat vorig jaar gepubliceerd werd. Het rapport registreerde systematisch geweld aan de Kroatische grens. Volgens 11.11.11 zijn vorig jaar 3.331 gevallen van pushbacks vanuit Kroatië naar Bosnië gedocumenteerd.

Momenteel is 65 procent van de vluchtelingen in Bosnië afkomstig uit Syrië, Iran of Afghanistan, vertelt Deschuttere. “Dat zijn mensen die op de vlucht zijn geslagen voor gewelddadige regimes. Het geweld dat ze hier meemaken, komt bovenop het psychisch leed dat ze al in hun thuisland en hun helse tocht naar hier hebben meegemaakt.”

De combinatie van meervoudige trauma’s, de slechte leefomstandigheden en onzekerheid laat zware littekens na, zo blijkt uit de cijfers van MdM. "De afgelopen vijf jaar kwamen 32.000 mensen langs in onze mentale zorgprojecten in Bosnië. Daarbij kwamen angststoornissen (32 procent), depressieve symptomen (21 procent) en ernstige slaapproblemen (20 procent) het vaakst voor. 7 procent liet weten te kampen met suïcidale gedachten of (overmatig) gebruik van geneesmiddelen of drugs."

"We stellen vast dat elke dag in het kader van het grensbeleid strafbare feiten worden gepleegd. Elke persoon heeft recht op een asielaanvraag en dat fundamentele recht wordt elke dag geschonden. Daarnaast zijn pushbacks illegaal. Europa lijkt dat te vergeten, want de praktijk wordt massaal toegepast", zegt Deschuttere. 

"Het gaat om illegale pushbacks die soms gepaard gaan met extreem geweld. Elke persoon heeft recht op zorg en ook dat recht wordt ondermijnd. Als medische organisatie vinden we dat zeer verontrustend."

"Met het nieuwe migratiepact zullen de zaken er wellicht niet op verbeteren", voegt Deschuttere toe. Het migratiepact, dat eind vorig jaar goedgekeurd werd door het Europees Parlement en de lidstaten, zou de migratiestromen naar de EU onder controle moeten krijgen. In de realiteit zorgt het voor wanbeleid aan de Europese buitengrenzen, stelt Deschuttere.

"We vrezen dat de illegale pushbacks zullen intensifiëren aan de buitengrenzen en dat de mens op de Europese migratieroutes niet langer centraal staat. Er zal nog meer worden ingezet op grenspatrouilles, prikkeldraad, drones en detentiecentra. Tegelijkertijd is er te weinig aandacht en garanties voor het waarborgen van de rechten en de menselijke waardigheid", aldus Deschuttere.