Zes uur minder werken per week voor hetzelfde loon: onhaalbare waanzin of realistisch toekomstperspectief?

De Franstalige socialisten van de PS hebben gisteren hun verkiezingscampagne op gang getrapt met een opmerkelijk voorstel dat meteen tot veel discussie leidt. Voorzitter Paul Magnette pleit voor een zogenoemde collectieve arbeidsduurvermindering: "Ons ideaal is een vierdaagse werkweek van tweeëndertig uur zonder loonverlies. We kunnen en moeten de komende jaren grote stappen zetten in die richting." 

Intussen is er dus al veel discussie. Volgens liberaal parlementslid Egbert Lachaert (Open VLD) is een vierdagenweek met behoud van loon hoe dan ook "onbetaalbare waanzin." Ook andere politici en economen plaatsen op sociale media vraagtekens bij de haalbaarheid en betaalbaarheid van het voorstel. 

"Als je dat de komende legislatuur in grote stappen wil doorvoeren, is het inderdaad onhaalbaar en onbetaalbaar", zegt arbeidseconoom Stijn Baert (UGent). "De kosten en baten van een collectieve arbeidsduurvermindering berekenen, is bijna onmogelijk." Het zou de arbeidsmarkt zo drastisch hervormen dat er ook veel onrechtstreeks economische effecten zijn die moeilijk in rekening te brengen zijn.

In 2019 deed professor economie Mikael Petitjean (UCL) toch een poging. Toen stelde de PS al iets gelijkaardigs voor, in een parlementaire hoorzitting legde Petitjean toen zijn berekeningen voor: "In België zouden de kosten voor de extra mensen die je moet aannemen om de verdwenen werkuren te compenseren neerkomen op een bedrag van 40 miljard euro, waarvan 14 miljard euro ten laste van de overheid." De bedragen zijn berekeningen van enkele jaren geleden en zijn dus geen exacte weergave van de kosten van het huidige voorstel.

Langs de andere kant zou de personenbelasting die de overheid kan innen flink stijgen, omdat ze ervan uitgaan dat meer mensen aan de slag zouden gaan. "De hogere loonmassa zou 16 miljard euro kunnen opleveren", legde Petitjean toen uit. De overheid zou ook 5 miljard kunnen besparen op werkloosheidsuitkeringen en leeflonen.

De dalende inkomsten van de vennootschapsbelasting als gevolg van de vierdaagse werkweek vielen niet te becijferen. Dat die minder zal opbrengen, staat buiten kijf. Naast de overheid zou het in de eerste plaats de bedrijven geld kosten. Zij moeten hun werknemers hetzelfde loon uitbetalen, maar kunnen zes uur per week minder een beroep doen op hun diensten.

"Het voorstel meteen als onbetaalbaar afdoen, is een dooddoener", vindt politicoloog Olivier Pintelon. Hij schreef met "De strijd om de tijd" een boek over de kwestie en doet er onderzoek naar voor de socialistische vakbond ABVV. "Tegenstanders halen grootspraak boven om een debat over de grond van de zaak te vermijden."

"Minder werken voor hetzelfde geld klinkt bijna te mooi om waar te zijn", geeft hij toe. Toch zijn er volgens hem manieren om het voorstel te financieren. Gestegen productiviteit en efficiëntie moeten de kosten voor de bedrijven drukken. De overheid moet via subsidies een deel opvangen. "Er gaat via fiscale kortingen 2 miljard euro naar nachtwerk en overuren. Die steun moet verschoven worden om een kortere werkweek mogelijk te maken."

Baert ziet fundamentelere problemen. De vergrijzing en de betaalbaarheid daarvan met name. "Alle productiviteitswinsten die we boeken en die dus meer geld opleveren, moeten gaan naar het betaalbaar houden van de pensioenen en de sociale zekerheid, niet naar een vermindering van de arbeidstijd", legt hij uit.

"Het zal ook niet goed zijn voor de concurrentiekracht van de Belgische bedrijven." Die zouden dan moeten concurreren met werkgevers in het buitenland die hun werknemers niet minder moeten laten werken voor hetzelfde loon. De Nationale Bank waarschuwde in 2022 al voor de afnemende concurrentiekracht van Belgische bedrijven. "Dat zou enkel toenemen. Het is een sluipmoordenaar voor je economie", zegt Baert.   

Pintelon wijst op de kansen die arbeidsduurvermindering net biedt voor de economie. Hij is ervan overtuigd dat het een oplossing kan zijn voor de krapte op de arbeidsmarkt. Mensen zullen wel knelpuntberoepen willen uitoefenen als dat minder uren per week is aan hetzelfde loon, is de redenering. "Het werk als poetshulp is bijvoorbeeld heel zwaar. Als je dat 32 uur in plaats van 38 uur per week moet doen, zal dat veel meer mensen aanspreken", denkt Pintelon.

Magnette benadrukt dat zo’n arbeidsduurvermindering niet "in één keer zal lukken." Zelfs de voorstanders beseffen dat dat onhaalbaar en "niet wenselijk" is. "Natuurlijk kunnen ze dat niet manu militari doorvoeren, dat zou een onverantwoorde economische schok geven", zegt Pintelon. 

Toch is hij ervan overtuigd dat we op termijn minder uren per week zullen werken. "38 uur als norm is gewoon gedateerd. De werkuren zijn niet aangepast aan het tweeverdienersmodel waar we de laatste decennia inzitten. Wat we als "voltijds" zien is doorheen de geschiedenis altijd korter geworden. In de jaren 60 werkten we nog op zaterdagvoormiddag. We zijn daar van afgestapt en dat heeft ook niet tot economische rampspoed geleid."

Ook Baert hoopt dat we "niet voor eeuwig 38 uur zullen blijven werken". Ook hij wijst op de historische evolutie, die zich ongetwijfeld zal verder zetten. "Alleen is het belangrijk dat dat heel geleidelijk gebeurt. Een uurtje per keer bijvoorbeeld. En zo klinkt het voorstel van Magnette toch niet." Collectief de arbeidsduur verminderen als enige land is uit den boze, volgens hem. "Een land met een open economie zoals de onze kan die sprong niet alleen maken. Dat moet op Europese of zelfs wereldschaal gecoördineerd worden."

Ondertussen ziet Baert wel andere manieren om werknemers gezonder en gelukkiger te maken, het doel dat de PS met het voorstel beoogt. "In plaats van grote hervormingen die onrechtstreeks burn-out proberen aan te pakken zonder dat het effect wetenschappelijk bewezen is, moet men veel directer ingrijpen. Men moet vooral inzetten op die mensen opnieuw duurzaam aan het werk krijgen."  

Volgens Pintelon zijn kleine stappen mogelijk om richting een collectieve arbeidsvermindering te gaan. "Het eerste wat zou moeten gebeuren, is individuele bedrijven aanmoedigen om het zelf door te voeren. Nu is daarvoor geen ondersteunend beleid of subsidies. Daar moet in de eerste plaats werk van gemaakt worden."