Astronomen hebben de helderste quasar ontdekt die ooit is waargenomen in het heelal. Quasars zijn de heldere kernen van heel verafgelegen sterrenstelsels. De quasar die nu ontdekt is, straalt meer dan 500.000 miljard keer feller dan onze zon en is daarmee het helderste object dat ooit is waargenomen in het heelal. In de quasar zit ook nog eens het snelst groeiende zwarte gat dat we tot nu toe kennen.
500.000 miljard (!) keer feller dan de zon: astronomen ontdekken helderste object ooit in het heelal
Wim De Maeseneer
Gepubliceerd:
Dankzij de Very Large Telescope van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) hebben astronomen een quasar ontdekt die nog verbluffender is dan gewoonlijk. J0529-4351, zoals de quasar officieel heet, is niet alleen de helderste quasar tot nu toe, het is ook het allerhelderste object in het heelal dat ooit is waargenomen.
Quasars zijn zowat de meest verbijsterende objecten in de ruimte. Ze zijn eigenlijk het extreem heldere centrum van een actief, verafgelegen sterrenstelsel. In hun kern zit een superzwaar zwart gat dat materie uit zijn omgeving opslokt.
Wat is een zwart gat?
Een zwart gat ontstaat wanneer een heel zware ster instort onder haar eigen gewicht en "sterft". Er komt dan zoveel massa samen in een klein punt dat er een enorme zwaartekracht ontstaat. De zwaartekracht is zo sterk dat niets eruit kan ontsnappen, zelfs geen licht. Vermoedelijk zit er in het midden van elk sterrenstelsel een superzwaar zwart gat. Dat is ook zo in de Melkweg.
Daarbij wordt zo veel energie opgewekt dat enorme hoeveelheden licht vrijkomen. Zo veel dat zelfs heel verafgelegen quasars (met krachtige telescopen) zichtbaar zijn vanaf de aarde. In het geval van deze quasar heeft het licht er meer dan 12 miljard jaar over gedaan om ons te bereiken.
Het zwarte gat in deze quasar slokt iets meer dan één zon per dag op
Christian Wolf, astronoom en hoofdauteur van het onderzoek (Australian National University)
"We hebben het snelst groeiende zwarte gat ontdekt dat we tot nu toe kennen. Het heeft een massa van 17 miljard zonnen en verorbert iets meer dan één zon per dag. Daarmee is dit het helderste object in het waarneembare heelal", zegt Christian Wolf, astronoom aan de Australian National University (ANU) en hoofdauteur van het onderzoek.
De materie die zich in een schijf rond dit zwarte gat heeft opgehoopt, de zogenoemde accretieschijf, straalt zoveel energie uit dat J0529-4351 meer dan 500.000 miljard keer zo fel straalt als de zon.
"Al dat licht is afkomstig van een hete accretieschijf met een middellijn van 7 lichtjaar, misschien wel de grootste accretieschijf in het heelal", zegt astronoom en medeauteur Samuel Lai. Zeven lichtjaar is ongeveer 15.000 keer de afstand van de zon tot de omloopbaan van de planeet Neptunus.
Te helder?
Dat deze recordbrekende quasar zich tot nu toe buiten het zicht heeft weten te houden, is opmerkelijk. "Het is verrassend dat hij zo lang onopgemerkt is gebleven, terwijl we al een miljoen minder indrukwekkende quasars kennen", zegt astronoom en medeauteur Christopher Onken (ANU). Hij voegde daaraan toe dat dit object al te zien was op foto’s uit 1980 van een andere telescoop, maar pas tientallen jaren later als quasar werd herkend.
Een geautomatiseerde analyse erkende J0529-4351 eerst niet als quasar, omdat hij te helder was
uit het persbericht van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO)
Dat komt omdat voor het opsporen van quasars vaak artificiële intelligentie gebruikt wordt, die automatisch quasars van andere hemelobjecten onderscheidt. Maar deze modellen worden getraind met bestaande gegevens. Als een nieuwe quasar helderder is dan alle andere quasars die zijn waargenomen, kan het computerprogramma deze afkeuren en simpelweg als een relatief nabije ster beschouwen.
Dat is volgens de ESO ook met J0529-4351 gebeurd. "Een geautomatiseerde analyse erkende J0529-4351 eerst niet, omdat hij te helder zou zijn voor een quasar. Bij waarnemingen met een telescoop van de Australian National University herkenden astronomen er vorig jaar toch een verre quasar in."
"Om te kunnen vaststellen of het de helderste quasar is die ooit is waargenomen, waren echter een grotere telescoop en metingen van een nauwkeuriger instrument nodig. Uiteindelijk werden de cruciale gegevens geleverd door de Very Large Telescope in de Chileense Atacamawoestijn."
Het ontdekken en onderzoeken van verre superzware zwarte gaten kan licht werpen op enkele mysteries omtrent het vroege heelal, zoals hoe zij en de hen omringende sterrenstelsels zijn ontstaan en geëvolueerd.
De volledige studie is gepubliceerd in het vaktijdschrift Nature Astronomy.
