Overzichtsexpo portretschilder Frans Hals opent in Rijksmuseum, met Tom Waes als opvallende gids

In de kunstboeken staan Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer en Frans Hals aangeduid als “de grote drie” van de schilderkunst uit de Hollandse Gouden Eeuw, de 17e eeuw. Vandaag zijn Rembrandt en Vermeer veel populairder dan Hals. 

Tijd voor eerherstel, vinden ze in het Rijksmuseum in Amsterdam. Daar opent vandaag een grote overzichtstentoonstelling met zo'n 50 werken, die eerder in licht gewijzigde vorm ook te zien was in de National Gallery in Londen. 

“Voor de Tweede Wereldoorlog was Hals eigenlijk beroemder dan Vermeer”, vertelt curator Friso Lammertse. “Hals is zo’n onwaarschijnlijk mooie schilder, met een losse, ruige penseelstreek. Dat is echt revolutionair in de 17e eeuw. Er zijn maar heel weinig schilders die zo ruig schilderen. Daarmee is hij een voorloper voor de impressionisten, eigenlijk voor de hele moderne kunst.”

“Zonder Hals geen Rembrandt”, zegt conservator Friso Lammertse al lachend. De losse stijl van Frans Hals beïnvloedde heel wat andere kunstenaars, zelfs honderden jaar na zijn dood. Van Gogh, Monet en Manet waren fan. De Amerikaanse kunstenaar Whistler kroop in 1902 zelfs over de balustrade in Haarlem om, uit pure bewondering, een schilderij van Hals aan te raken.

Het verhaal van Frans Hals heeft ook een Vlaams kantje. Rond 1582 komt Frans Hals ter wereld in Antwerpen, de familie Hals komt oorspronkelijk uit Mechelen. Als peuter migreert hij met zijn ouders naar Haarlem, na de Val van Antwerpen. “Tot 50 procent van de inwoners van Haarlem komen dan uit Vlaanderen en Brabant, dat is een waanzinnig aantal”, weet Lammertse.

Hals woont en werkt de rest van zijn lange leven in Haarlem en bouwt er een carrière uit die meer dan 50 jaar zal duren. Toch keert hij nog af en toe naar Antwerpen terug. Uit onderzoek weten we dat hij in 1616 opnieuw enkele maanden in de stad verblijft, Hals is dan al een gevestigd schilder. Meer dan waarschijnlijk bezocht hij toen ook Rubens en andere Antwerpse collega-kunstenaars zoals Van Dyck en Jordaens.

Het is dan ook geen toeval dat de audiogids wordt ingesproken door Antwerpenaar Tom Waes, ook in Nederland een populair televisiemaker. "We weten natuurlijk niet hoe Frans Hals gesproken heeft", legt Lammertse uit. "Maar je kunt wel vermoeden dat dat Vlaamser of van een andere toon was dan die noordelijke dialecten. Om dat een beetje terug te brengen, hebben we Tom Waes gevraagd." 

Frans Hals is in de eerste plaats een begenadigd portretschilder, die vaak een glimlach toont op de gezichten van zijn opdrachtgevers. Dat is uitzonderlijk, volgens curator Lammertse: "Je ziet in de 17e eeuw weinig schilders die zo veel lachende mensen schilderen."

"Technisch gezien is lachen een van de moeilijkste dingen voor een kunstenaar, vraag maar na bij schilders vandaag. Het is extreem moeilijk, omdat je gezicht elke fractie van een seconde verandert als je lacht. Dus als je dat te netjes doet, detail voor detail, dan wordt dat een soort grimas. Hals weet dat op te lossen, als eerste en misschien zelfs als beste ooit, door zijn losse toets."

"Ik hoop dat bezoekers zullen lachen", besluit Friso Lammertse. "Want zien lachen, doet lachen. Het bijzondere is, dat als je naar een schilderij van Hals kijkt waar iemand lacht, je automatisch ook glimlacht. Dus je lacht eigenlijk samen met iemand uit de 17e eeuw. Dat is toch mooi."

De expo "Frans Hals" loopt nog tot 9 juni in het Rijksmuseum in Amsterdam, reserveren wordt aanbevolen.