Elke dag 947 migranten aan Europese buitengrenzen teruggestuurd, vaak met geweld: "Er is een grote straffeloosheid"

Bij zogenoemde pushbacks worden mensen die op de vlucht zijn, aan de grens tegengehouden en teruggestuurd naar het land waar ze vandaan komen, zonder dat ze de kans krijgen om asiel aan te vragen. En dat is in strijd met het internationaal en Europees recht.

Mensenrechtenorganisatie 11.11.11 heeft nieuwe cijfers verzameld en komt tot de conclusie dat pushbacks almaar meer als normaal worden beschouwd. In heel 2023 werden op die manier 340.000 mensen teruggestuurd. Gemiddeld gaat het om 947 mensen per dag. Volgens 11.11.11 zijn die cijfers maar een deel van de realiteit, want veel van die pushbacks gebeuren op zee of in afgelegen grensregio's.

Vooral in Bulgarije, Hongarije en Griekenland worden veel migranten teruggestuurd. In Bulgarije ging het vorig jaar om 170.000 mensen. Maar ook meer noordelijk, in Letland bijvoorbeeld, worden mensen teruggestuurd.

"We zien een ongelofelijke stijging van het aantal pushbacks in vergelijking met 2022", zegt 11.11.11-directeur Els Hertogen. "Vorig jaar hebben we dezelfde oefening gemaakt en kwamen we uit op 225.000 pushbacks in 2022. Voor 2023 waren het er 340.000. Dat is ook voor ons schrikken, we hadden niet gedacht dat het zo sterk zou stijgen."

Het lijkt er bijna op dat pushbacks een deel van het Europese migratiebeleid zijn geworden, hoewel ze in strijd zijn met het Europees en internationaal recht. "Het is normaal geworden", zegt Hertogen, "er is een grote straffeloosheid. Nochtans heeft Europa hefbomen om lidstaten ertoe te dwingen de mensenrechten te respecteren, maar die worden onvoldoende ingezet. Europa staat te zwak op dat vlak."

"Die straffeloosheid wordt beschouwd als een impliciete goedkeuring, waardoor lidstaten zich gesterkt voelen om er nog verder in te gaan. De cijfers die we krijgen van Bulgarije en Hongarije bijvoorbeeld, die komen van de overheden zelf. Ze zijn er fier op dat ze zo'n sterk grensbeleid voeren."

Iedereen heeft het recht om in Europa asiel aan te vragen, en Europa heeft ook het recht om een migratiebeleid te voeren, zegt 11.11.11. "Grensbewaking mag, een eerste screening aan de grens uitvoeren is helemaal oké. Grensbeheer kan ook samengaan met respect voor mensenrechten. Wat niet kan, is dat mensen de procedure niet kunnen volgen", zegt Hertogen.

Volgens 11.11.11 zijn dat soort verhalen nochtans "systematisch en pertinent." "Dat dossiers niet individueel maar collectief behandeld worden. Dat er persoonlijke bezittingen worden afgenomen. Dat er gebruikgemaakt wordt van geweld, van seksueel geweld, dat er voedsel en water ontzegd wordt. Die grenzen mogen niet overschreden worden."

De Europese Unie heeft met Frontex een agentschap dat toezicht houdt op wat er gebeurt aan de buitengrenzen. In 2022 nam de toenmalige directeur van Frontex ontslag omdat hij de pushbacks mee had helpen verdoezelen. Intussen is er een nieuwe directeur die beloofd heeft een einde te maken aan de toxische sfeer waarin die pushbacks werden toegestaan.

Maar volgens mensenrechtenorganisatie Amnesty International wordt ook het nieuwe bestuur van Frontex in verband gebracht met de pushbacks. Zo zou Frontex de Libische kustwacht geholpen hebben om migranten op te sporen.

"Wij stellen ook vast dat Frontex door het gebruik van drones en vliegtuigen informatie kan doorgeven aan de Libische kustwacht, maar ook aan Libische milities. Zo dragen ze bij tot die pushbacks van die milities", zegt Hertogen.

Volgens 11.11.11 staat Frontex ook te zwak ten opzichte van de lidstaten. "In Bulgarije bijvoorbeeld zien we dat Frontex-medewerkers gevraagd wordt te vertrekken, zodat ze niet kunnen documenteren. De rol van monitoring en toezicht wordt onvoldoende erkend door de lidstaten, maar ook door Frontex zelf onvoldoende breed ingevuld. Frontex is nodig, maar moet zich anders organiseren."

11.11.11 vraagt onder meer dat de raad van bestuur aangevuld wordt met experts in mensenrechten, en niet alleen bestaat uit vertegenwoordigers van de nationale politie-eenheden. "Maar Frontex is een uitvoerend orgaan. Het is de politieke wil die aan de dag gelegd moet worden. Het is Europa zelf dat moet aansturen waar het op moet inzetten."

Eind december sloten het Europees Parlement en de lidstaten een akkoord over een asiel- en migratiepact. De bedoeling daarvan is om illegale migratie naar Europa in te dammen. Het asielbeleid moet duidelijker en menselijker zijn. "Maar wij hebben gemerkt dat wat er rond pushbacks in het akkoord staat, veruit onvoldoende is. Het wordt duidelijk niet als een prioriteit aanzien."

"Wij hadden verwacht dat er meer ingezet zou worden op monitoring, dat het mandaat van Frontex groter en duidelijker zou worden. Maar we zien net dat de rol van Frontex is verkleind," zegt Hertogen. "Er staat wel dat er monitoring moet gebeuren, maar dat wordt voorlopig alleen beperkt tot mensen die al in een procedure zitten."

"Wij verwachten dat Frontex echt toegang krijgt tot de grensgebieden zelf en dat het daarvoor ook geen toestemming hoeft te vragen. Dat het toegang krijgt tot documenten. Dat het mag spreken met mensenrechtenorganisaties en ngo's. De toezichtsrol moet echt verbreed worden."