De boeken van de week: verhalen van een boekhandelaar, de biografie van Theo van Gogh en reizen tijdens de middeleeuwen  

Een boekhandelaar die zelf in de pen kruipt? Maartje Swillen deed het met “Cadeautje voor mezelf uit de boekhandel” (uitgeverij Pelckmans), een verzameling verhalen over meer dan tien jaar boeken verkopen.

Maartje Swillen baat al tien jaar een onafhankelijke boekenwinkel uit in de Leuvense binnenstad. Het zijn vooral de mensen die in de winkel kwamen, die haar bijblijven, eerder dan de boeken, vertelt Swillen op Radio 1. 

Voor de band met haar klanten bedacht ze de term klantisisme: "Er gebeurt iets in een boekhandel wanneer klanten vaak terugkomen. Je weet een aantal dingen van hen; het zijn mensen met wie je op een bepaald moment een band hebt. Het kunnen nooit allemaal vrienden worden, maar het zijn meer dan klanten".  

Die liefde gaat in twee richtingen. Swillen wordt door haar klanten vaak verrast met cadeaus zoals confituur, wafels, appelflappen en ooit een zaklamp, toen ze zelf in een donkere periode zat. 

Maartje Swillen blikt ook terug op coronatijd. "De eerste lockdown was heel fijn: de zon scheen, ik had gratis een bakfiets gekregen en er was positief nieuws over mensen die meer boeken lazen. Toen kwam de herfst, en moesten we openblijven, rijen vormen, mandjes gebruiken en mondmaskers aan. Het  was koud want de deur moest open blijven voor ventilatie." Een periode die haar zwaar viel, maar ze kreeg veel steun van klanten. Zoals de man die haar de opdracht gaf zijn vrouw en zoon elke week een boek op te sturen. Zelfs toen de lockdown telkens werd verlengd.   

Op 2 november 2004 werd de controversiële Nederlandse presentator en auteur Theo van Gogh koelbloedig vermoord op straat in Amsterdam. Jaap Cohen schreef met "De bolle Gogh" (uitgeverij Querido) een lijvige biografie waarin hij vooral op zoek gaat naar de oorsprong van het complexe karakter van Van Gogh. 

Theodoor van Gogh (1957 - 2004) was bekend als filmregisseur, televisiepresentator van absurdistische programma's en schrijver van columns waarin hij hard en kwetsend was. "Hij had een groot empatisch vermogen en daarom waren die interviews zo goed", vertelt Jaap Cohen op Radio 1, "maar hij kon met hetzelfde vermogen mensen heel erg raken: hij wist waar het pijn zou gaan doen."

Theo van Gogh behoorde tot de befaamde Van Gogh-dynastie: achterkleinzoon van die andere Theo van Gogh, de broer van schilder Vincent. Hij groeide op in Wassenaar, leed volgens een onderwijzeres aan een minderwaardigheidscomplex, werd afgewezen door de Nederlandse Filmacademie, maar kocht zelf een camera en bracht in 1982 zijn eerste langspeelfilm uit. 

Volgens Jaap Cohen wilde Van Gogh vooral gezien worden. Met zijn opinies joeg hij mensen tegen zich in het harnas. "Hij had een instinct voor thema’s die iets deden, waarmee hij aandacht kon krijgen en reacties kon oproepen."

Van Gogh werd een belangrijke stem in het maatschappelijk debat over de multiculturele samenleving en de invloed van de islam in de jaren 90. Volgens Van Gogh, kind van de jaren 60 en 70, moest alles kunnen. Hij zag in de islam een bedreiging voor die vrijheid. Hij stond voor de vrije meningsuiting en waardeerde Pim Fortuyn - "de goddelijke kale" -  die er geen doekjes om draaide. Het werd Van Goghs noodlot: de kortfilm "Submission" die hij maakte met toenmalig VVD-politica Ayaan Hirsi Ali was omstreden door de kritiek op de islam en was de aanleiding voor de religieus geïnspireerde moord die Nederland heel erg beroerde. 

Cohen ziet overeenkomsten met Donald Trump: ook Van Gogh was een symptoom van de verharding van het maatschappelijk debat. "Mocht hij nog leven, dan zou X (voorheen Twitter) zijn medium geweest zijn, om in een paar zinnen iemand genadeloos af te breken".

Ook toen er nog geen auto's, treinen en vliegtuigen bestonden, werd er flink gereisd.  De Britse historicus Anthony Bale volgt in "Op reis in de middeleeuwen" (uitgeverij Pelckmans) het spoor van pelgrims, spionnen en handelaars. Wie waren die reizigers? Waarom gingen ze op reis? Wat was hun bestemming? 

Voor zijn boek dook Anthony Bale in allerlei reisverslagen. "Het was niet evident om te reizen toen. Men deed het niet voor het plezier", vertelt historica Andrea Bardyn die het boek las. "Reizigers in middeleeuws Europa trokken vooral naar plaatsen met relieken - religieuze voorwerpen die mirakels konden veroorzaken en waarmee je gezegend kon worden - en religieuze steden om dichter bij God te komen. Men hoopte ook op een aflaat: een verkorting van de tijd die men in het vagevuur zou moeten doorbrengen."

Jeruzalem was de favoriete bestemming. De Heilige Stad voor christenen, joden en moslims werd in die tijd gezien als de navel van de schepping: dichter bij God kon je niet komen. Minder ambitieuze reizigers trokken naar Santiago de Compostela, Aken en Rome.

Het leek wel op Rock Werchter, zegt Andrea Bardyn. De beheerders van de relieken voerden campagne en zetten een hele infrastructuur op om pelgrims te lokken. Aken bijvoorbeeld werd op één dag in 1496 overspoeld door meer dan 100.000 bezoekers. Er ontstond een heuse toeristische industrie. Net zoals festivalgangers met hun polsbandjes, keerden de pelgrims huiswaarts met insignes of stukjes reliek.

De reisverslagen waren vooral bedoeld voor de thuisblijvers. "Het was een vorm van een religieuze reflectie op de schepping, maar ook om te tonen: zie eens welke reis ik heb gemaakt voor mijn zielenheil", vertelt Andrea Bardyn. Soms waren het ook praktische reisgidsen met stopplaatsen en tips om bijvoorbeeld zeeziekte, constipatie of winderigheid te voorkomen. 

Omdat taal een hindernis was, bevatten sommige reisverslagen ook handige zinnetjes, precies zoals je die terugvindt in reisgidsen van nu. Onder religieuzen was Latijn de gedeelde taal, maar handelaars hanteerden een soort van lingua franca: een mix van Italiaans, Catalaans en Provençaals. En er waren tolken.

Om vlot te reizen, had je best een vrijgeleide op zak: "De vrijgeleide is te vergelijken met een paspoort van vandaag," licht Bardyn toe. Het was een brief waarin stond wie je was, waarom je reisde en de vraag om geen tol te moeten betalen, opgesteld door een zo hoog mogelijke in rang: een bisschop of koning. 

Uit historische mirakelboeken blijkt ten slotte dat ook vrouwen verre reizen maakten: zo'n 37 procent van de wonderen gebeurde bij vrouwen. 

De Britse auteur Christopher Isherwood (1904-1986) woonde in Berlijn van 1929 tot aan de machtsovername door Hitler. Hij was getuige van de opkomst van het nazisme, maar tegelijk van het wilde nachtleven. Een tijdsbeeld dat hij vastlegde in de roman "Afscheid van Berlijn" (uitgeverij Schokland). Er is nu opnieuw een Nederlandse vertaling beschikbaar.   

"Afscheid van Berlijn" verscheen voor het eerst in 1939 met de titel "Goodbye to Berlin" en werd in 1972 vereeuwigd in de film "Cabaret" met Liza Minnelli in een glansrol. Volgens recensent Christophe Vekeman op Klara was Isherwood zelf niet erg te spreken over de film omdat homoseksualiteit in een kwalijk daglicht werd gesteld. 

"Afscheid van Berlijn" is een roman in zes verhalen en speelt zich af rond 1930. Het Engelse hoofdpersonage – schrijver en huisleraar van beroep – keert Berlijn uiteindelijk vol walging de rug toe, wegens het steeds ongenadiger oprukkende nazisme.

Christopher Isherwood schrijft over het Berlijn van de losse zeden, de bordelen en de nachtclubs: "Er hingen een paar toneelachtig aandoende lesbiennes en jongemannen met geplukte wenkbrauwen aan de bar, die af en toe schor geschater of hoog gegil uitstootten – wat kennelijk het gelach van de verdoemden moest voorstellen". 

De roman biedt een schitterend en zeer levendig tijdsbeeld "toen armoede en decadentie, angst en levensvreugde, eenzaamheid en seksuele vrijheid hand in hand leken te gaan", volgens Christophe Vekeman.

Volgens hem is Isherwood op zijn best wanneer hij de vrouwelijke hoofdpersonages observeert, zoals "de aanbiddelijke, elke vorm van lichamelijk contact vermijdende jonge Jodin Natalia, maar ook haar tegenpool, de woest losbandige Sally Bowles."