Lijden vanop afstand: waarom sommige rampen en conflicten ons meer raken dan andere

De oorlog in Oekraïne of het conflict tussen Israël en Hamas: het maakt bij heel wat mensen emoties los. Bij het conflict in Myanmar of een overstroming Somalië voelt dat vaak anders.

Is dat omdat het een ver-van-ons-bedshow is? "Het is een combinatie van factoren, die allemaal met nabijheid te maken hebben", legt professor Stijn Joye uit in de podcast van "De universiteit van Vlaanderen."

Denk aan de overstromingen in de Westhoek of in Wallonië. Met de mensen die daardoor getroffen worden, hebben we meer affiniteit dan met zij die in Congo getroffen worden door een overstroming. Toch gaat nabijheid verder dan hoeveel kilometer we verwijderd zijn van een ramp of oorlog.  

Er is een bepaalde vorm van connectie nodig. "Dat gaat over psychologische componenten, maar ook de historische banden zijn van belang. De culturele waarden die we al dan niet delen en de economische relaties spelen ook mee", legt de professor communicatiewetenschappen aan de UGent uit.

Mensen denken vaak in wij versus zij. Er is vaak meer medeleven voor mensen die lijken op ons. "Etniciteit en geslacht zijn daar belangrijke factoren in. Zo hebben we bij de oorlog in Oekraïne het gevoel dat de inwoners van het land veel gelijkenissen hebben met ons. We hebben ook een gedeelde religie: daarom leven we nog extra met hen mee."

Met Rusland hebben we minder gelijkenissen, dus hen zien we meer als de "zij" in de verhouding. "Historisch delen we heel weinig met hen en we vinden hen niet even westers als ons. Dat leidt ertoe – samen met het feit dat ze duidelijk de agressor zijn in deze oorlog – dat we minder met hen meeleven." 

BELUISTER - Distant suffering uitgelegd in de podcast van "De universiteit van Vlaanderen": 

Naast nabijheid speelt betrokkenheid ook een belangrijke rol. "Zo zullen mensen met een breder wereldbeeld zich sneller verbonden voelen met verschillende culturen. De verschillen die er dan toch zijn, vormen minder een probleem en worden zelfs eerder gewaardeerd."

Door affiniteit te voelen met meerdere groepen, gaat zo'n wereldburger zich de negatieve zaken meer aantrekken. "Terwijl mensen die dat inlevingsvermogen minder hebben, net minder geneigd zijn om zich betrokken te voelen, zeker als er minder nabijheid is."

"Niet te onderschatten is de rol van journalisten", vindt Joye als het gaat over het creëren van betrokkenheid. "Ze maken meestal een weloverwogen keuze, maar zij bepalen wel welke rampen de meeste nieuwswaarde hebben en waar wij dus het makkelijkste informatie over krijgen."

Wat journalisten vaak proberen te doen, merkt Joye, is een persoonlijk verhaal te zoeken bij een ramp, zodat toch een groter gevoel van nabijheid ontstaat. "Iemand die een verhaal in eigen woorden doet, slaat altijd meer aan, zeker als die persoon heel wat gelijkenissen met ons vertoont."

Bestaat er zoiets als een ideaal slachtoffer waar we meer affiniteit voor voelen? "Ook daar speelt gelijkenis een rol. Zo zullen vrouwen sneller medeleven tonen wanneer de vrouwenrechten in Afghanistan worden ingeperkt door de taliban bijvoorbeeld." Het profiel van de slachtoffers is ook belangrijk. Vooral kinderen, zwangere vrouwen en ouderen maken meer emoties los.

De mate van verantwoordelijkheid bepaalt voor een deel hoe emotioneel we reageren op een ramp. "Wanneer helemaal niemand schuld treft, zoals bij een natuurramp, is er een grotere mate van verontwaardiging. Wanneer er heel duidelijk is wie de agressor is, zoals bij de oorlog in Oekraïne, is het heel makkelijk om al je hoop te vestigen op de inwoners van Oekraïne."

Soms is er zoveel polarisatie en is het niet duidelijk welke kant de juiste is. Bij het conflict in Gaza bijvoorbeeld, staan de meningen vaak recht tegenover elkaar. "Dan kiezen we vaak toch de partij waar we het hoogste 'wij-gevoel' bij hebben. In dit geval is dat gevoel verschillend voor veel mensen."

Via media komt heel wat informatie binnen over het leed in de wereld, maar we hebben daar als nieuwsconsument niet altijd oog voor. Soms kijken we bewust weg. "Dat is bij 1 op 4 Vlamingen het geval. Zij kiezen ervoor niet betrokken te zijn en schermen zich bewust af van het nieuws over het leed in de wereld."

Soms gebeurt er ook gewoon te veel in onze omgeving dat prioriteit krijgt. "Bij persoonlijke problemen of moeilijkheden bij familie of vrienden zullen we altijd eerst proberen dat op te lossen. Die nabijheid wint meestal."

Vanop een afstand lijden zal dus altijd in perspectief geplaatst worden met onze eigen leefwereld. Bij de start van een conflict of ramp beslissen we aan welke kant we staan, hoe betrokken we ons voelen met de mensen en het land en hoeveel persoonlijke ruimte we hebben voor het nieuws. "En de rode draad daarbij is nabijheid."