Aanleidingen voor boerenprotesten verschillen van land tot land, maar “diepere malaise” verbindt boeren over heel Europa

Je kan niet om de boerenprotesten in ons land heen. Blokkades, onder andere op de Antwerpse ring, brengen heel wat verkeershinder en chaos met zich mee.

Niet enkel in België heerst die onvrede. Ook in andere Europese landen, waaronder Frankrijk, Nederland, Duitsland, Spanje, Polen en Roemenië, trekken boeren massaal de straten op. Al zijn de aanleidingen voor die protesten steeds verschillend.

“De ene keer gaat het om wateronttrekkingsbeleid, de andere keer om een brandstoftaks of een grensheffing”, zegt Niels Debonne in “Nieuwe feiten” op Radio 1. Hij is geograaf aan het Instituut voor Milieuvraagstukken van de Vrije Universiteit Amsterdam, gespecialiseerd in Europees landbouwbeleid.

“Er valt bijna geen lijn in te trekken, maar het lijkt het vooral op dat de aanleiding minder uitmaakt dan de diepere malaise waarin landbouwers nu zitten.” Die “malaise” brengt Debonne in verband met het “inconsistente en richtingloze” landbouwbeleid van Europa. “Er is amper visie en het beleid zit vol tegenstrijdigheden.”

Die tegenstrijdigheden zijn historisch gegroeid, legt Debonne uit. “Landbouwers zijn in principe vrije ondernemers, maar ze hebben twee bazen: de overheid, die met subsidies en regels komt, en de bedrijvenketen rond de landbouw, zoals supermarkten, banken en kunstmestbedrijven.”

Vroeger hadden die twee “bazen” dezelfde doelen voor ogen. “Nooit meer honger, efficiëntie, productiviteit en schaalvergroting, dat was sinds de Tweede Wereldoorlog het idee. Maar nu wil de overheid van koers veranderen, omdat ze geconfronteerd worden met het klimaat- en natuurbeleid.”

Die cocktail aan factoren brengt boeren in een lastig parket. Ze moeten én duurzaam, én goedkoop, én nog steeds efficiënt zijn. “Gebruik minder kunstmest en pesticiden, doe aan natuurbeheer, maar zorg dat we geen honger krijgen en blijf productief: wat de boeren precies moeten doen, is best onduidelijk. Zo is het moeilijk je te oriënteren.”

“Er wordt door het beleid bijna ontkend dat er keuzes in te maken zijn. Maar soms moet je een keuze maken.”

Over hoe het beleid er wel moet uitzien, is Debonne duidelijk. “Je kan niet onderhandelen met het klimaat- of natuursysteem. We zien dat het voor het klimaat heel dringend aan het worden is. In heel Europa is de weerbaarheid van de natuur achteruitgegaan, dat merk je bijvoorbeeld aan het stikstofprobleem.”

“Dat is de realiteit waarbinnen je je beleid moet maken.” Toch zijn er oplossingen mogelijk. Debonne wijst hiervoor in de richting van de kringlooplandbouw en biologische landbouw. “Het is niet dat er geen oplossingen zijn, maar het vraagt een grote inspanning van boeren. Die moeten werken met infrastructuur waar ze enorm in moeten investeren.”

Net daarom is een consistent beleid zo broodnodig. “Als je van een boer verwacht dat ze nu snel van koers veranderen, dan moet er zekerheid en richting in het beleid zitten.”

Daarnaast moet het beleid ook breder gevoerd worden, vindt Debonne. “In plaats van enkel op de boer, moet er beleid gevoerd worden op het niveau van de volledige bedrijvenketen. Waarom vragen we boeren om biologische landbouw te voorzien, maar niet aan supermarkten om meer biologische producten in hun rekken te halen?”

Nu komt het allemaal op de nek van de boer terecht. Dat gaat volgens hem heel ver. “We willen bijvoorbeeld het stikstofprobleem oplossen door boeren te beperken, maar we leggen kunstmestbedrijven zelf niet aan banden.”

(Stik)stof tot nadenken, dus. Vooral voor de hoofdrolspeler in dit verhaal: Europa. “Ze hebben veel macht over de landbouwers, maar die moeten ze op een nette manier gebruiken. Anders worden boeren gewoon de speelbal van het beleid.” En dat is in niemands voordeel, benadrukt Debonne.