In 2022 maakten er 51.250 huishoudens gebruik van schuldhulpverlening. Dat blijkt uit een nieuw onderzoeksrapport van SAM, het Steunpunt Mens en Samenleving. Het aantal mensen met schulden ligt nog veel hoger, want lang niet iedereen zoekt hulp bij een OCMW of CAW. Zo'n 3 procent van de Belgische bevolking had in 2022 achterstallige contracten. SAM en Netwerk Tegen Armoede roepen het beleid op om in te grijpen.
Meer dan 51.000 Belgische huishoudens maken gebruik van schuldhulpverlening: "Dit is het topje van de ijsberg"
De cijfers uit het nieuwe onderzoeksrapport van Mens en Samenleving liegen er niet om: het aantal mensen dat in de schulden zit in ons land ligt hoog. Uit het rapport blijkt ook dat een aantal hardnekkige clichés over mensen met schulden absoluut niet kloppen. "Men denkt vaak dat het gaat om mensen die niet werken en een gat in hun hand hebben, maar de cijfers tonen iets anders."
Ook met een vast inkomen kan je in de schulden belanden. Iets minder dan 8 procent van de bevolking in Vlaanderen leeft in een huishouden met een inkomen onder de armoededrempel, staat te lezen in het rapport. "Vooral alleenstaanden en eenoudergezinnen zijn extra kwetsbaar. Ook kortgeschoolden en huurders hebben meer kans om in armoede terecht te komen," aldus Aurélie Smets van SAM. Maar ook wie niet in een van die hokjes past, kan in de problemen komen. Uit het rapport blijkt dat heel wat mensen onverwacht in de schulden komen, door bijvoorbeeld een relatiebreuk, jobverlies of een medisch probleem.
Geen grote tv
Ook over het uitgavenpatroon van de mensen met schulden zet het rapport een en ander recht. "De meeste schulden komen niet uit impulsaankopen, maar door het niet kunnen betalen van energie- of waterfacturen, ziekenhuiskosten, belastingen, telecom of huur," aldus Smets. "Dit noemen we de zogenaamde overlevingsschulden: facturen die je niet kan betalen, voor dingen waar je niet meteen op kan besparen."
Getuigenis Christophe: "Ik wist van niks, en toen was de deurwaarder plots daar"
Christophe Teirlinck belandde 10 jaar geleden van de ene dag op de andere in de schulden. "Ik had vast werk en kwam in de schulden door een relatiebreuk. Ik werkte 's nachts en deed overdag het huishouden. Mijn vriendin hield zich bezig met alle administratie. Enkele maanden na de breuk, stonden er een paar deurwaarders aan de deur. Toen bleek plots dat ik een schuldenberg van 12.000 euro had. Ik wist van niets, maar omdat alles op mijn naam stond, kwam het op mijn schouders terecht."
Christophe zocht en vond hulp bij het OCMW. Hij stapte in een zogenoemde collectieve schuldenregeling, is sinds 5 jaar volledig schuldenvrij en werkt nu als ervaringsdeskundige bij Netwerk tegen Armoede. Een goede afloop dus, maar de weg ernaartoe ging allesbehalve over rozen.
Aurélie Smets bevestigt dat schulden vaak een negatieve spiraal zijn, zelfs voor wie hulp krijgt. "De impact op je mentale welzijn is niet te onderschatten. Het is extreem moeilijk om vanuit een overlevingsmodus een toekomstbeeld voor ogen te houden. Mensen die overleven, denken enkel nog op korte termijn. Als je je elke dag moet afvragen of er vanavond eten is, kan je geen plannen maken. Heel wat mensen ontwikkelen een depressie, of een verslaving."
Getuigenis Christophe: "Ik moest het stellen met 50 euro per week"
"Plots zit je tegenover iemand bij wie je je meteen minderwaardig voelt. Je krijgt een uitleg die je niet echt begrijpt en dus weet je niet wat je te wachten staat. Je krijgt wekelijks een zogenoemd leefbudget, maar een accuratere omschrijving zou een overleefbudget zijn. Ik moest het stellen met 50 euro per week. Dan moet je keuzes maken: betaal ik deze week mijn benzine of mijn medicatie? En wat blijft er over om eten van te kopen? Op een bepaald moment kon ik mijn benzine niet meer betalen en moest ik mijn auto wegdoen, waardoor ik mijn job verloor en dieper wegzakte."
Ook vandaag, tien jaar later, werkt deze ervaring nog door bij Christophe: "Ik kan nog altijd bang zijn als ik een brief in de brievenbus hoor vallen."
Tijd voor actie
Smets en Teirlinck pleiten voor een aantal maatregelen om deze problematiek aan te pakken. "Allereerst moeten de laagste lonen en uitkeringen omhoog. Iedereen moet kunnen leven boven de armoededrempel. Verder moet er nagedacht worden over de duurtijd van de collectieve schuldenregeling. Zeven jaar is héél lang. Met twee à drie jaar bied je mensen perspectief." Verder zou het goed zijn als er automatische rechtentoekenning gebeurt. Waarom moeten mensen zelf een jobbonus aanvragen? Wie in aanmerking komt, moet hem gewoon krijgen."
Waarom moeten mensen zelf een jobbonus aanvragen? Wie in aanmerking komt moet hem gewoon krijgen
Christophe Teirlinck, ervaringsdeskundige Netwerk tegen Armoede
Daarnaast moet er volgens Smets en Teirlinck ook ingezet worden op administratieve geletterdheid: mensen die uit een collectieve schuldenregeling komen hebben 7 jaar lang hun budget uit handen gegeven, we kunnen van hen niet verwachten dat ze nadien genoeg tools in handen hebben om hun administratie op orde te brengen en te houden. Waarom geen vak financiële vaardigheden invoeren op school?"
Ook de invorderingskosten moeten aangepakt worden. "Ze moeten transparanter, en er moet een plafond op komen. Het kan niet zijn dat een niet-betaalde ziekenhuisfactuur van 25 euro enkele maanden later plots meer dan 1.000 euro kost."
Waarom is het zo moeilijk om uit de schulden te geraken?
