Damiaanactie verkoopt al 60 jaar stiftjes tegen lepra en tbc, maar hoe staat het nu met die ziektes?

Dit jaar is het 60 jaar geleden dat Damiaanactie werd opgericht, een Belgische medische hulpverlenings- en ontwikkelingsorganisatie die zich inzet om lepra en tuberculose (tbc) uit te roeien.

Ze zamelen geld in en baten daarmee onder meer zelf ziekenhuizen uit in landen waar de ziektes vaak voorkomen en bieden ook ondersteuning aan lokale artsen en verplegers. Damiaanactie werkt daarvoor nauw samen met de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Ze financieren ook wetenschappelijk onderzoek.

De organisatie zamelt onder meer geld in met de verkoop van de intussen bekende Damiaanstiftjes. Wat de stickeractie is voor het Rode Kruis, zijn de stiftjes voor Damiaanactie. "De stiften werden vanaf het eerste uur, vanaf 1964, al verkocht bij wijze van promo-actie", zegt Geertje Wassenberg van Damiaanactie. "Toen ging het om één pen en niet om een pochette. Eind jaren 60 is het product heel erg gaan leven binnen de scholen."

"Damiaanactie ontwikkelde toen al een uitgebreide waaier aan didactisch materiaal en daar mochten de bics natuurlijk niet ontbreken als aanvulling op het educatief materiaal", zegt Wassenberg voort. "Vanaf de jaren 90 evolueerde de bics naar stiften en sindsdien werden er pochetjes van 3 of 4 stiften verkocht en werden ze steeds gewilder." Heeft 6 decennia lang schrijfgerief verkopen eigenlijk wat veranderd op het terrein?

Lepra, ook wel melaatsheid genoemd, is een besmettelijke infectieziekte. In eerste instantie krijgt een patiënt vlekjes op de huid en later kan dat leiden tot aantasting van de zenuwen, waardoor je gevoelloos wordt en je je zelfs kunt verminken. Je voelt niet meer dat je pijn hebt waardoor je bijvoorbeeld een hete pot blijft vasthouden en je dus ernstig kunt verbranden.

Als je behandeld wordt, ben je meestal na 6 maanden van de ziekte genezen. Als geen behandeling opgestart wordt, dreigen misvormingen van handen, voeten en gezicht, met levenslange handicaps tot gevolg.

Lepra komt niet meer voor in ons land, maar wereldwijd zijn er jaarlijks volgens de WHO nog 175.000 à 200.000 nieuwe gevallen. Door de coronapandemie zijn in 2020 en 2021 veel minder diagnoses vastgesteld. Intussen zit het aantal diagnoses ongeveer opnieuw op het niveau van voor covid-19.

"Er is al grote vooruitgang geboekt", legt dokter Tine Demeulenaere uit die 25 jaar lang voor Damiaanactie gewerkt heeft en er nu nog actief is als vrijwilliger. "Toen we zijn opgericht, leden er 12 miljoen mensen aan (de gevolgen van) lepra, nu wordt dat geschat op 3 miljoen."

Die daling is natuurlijk niet alleen de verdienste van Damiaanactie, maar ook door wetenschappelijk onderzoek, betere medicijnen en andere organisaties. De ziekte komt nu vooral voor in India, Brazilië en in een hele reeks Afrikaanse landen. Tegelijk wordt het moeilijker en duurder om besmette mensen te lokaliseren.

"Het is vooral belangrijk om ze op tijd te vinden, voor ze er een handicap aan over houden", zegt de arts. De focus ligt niet alleen op het vinden en behandelen van die mensen. "We geven ook preventief een dosis medicatie aan mensen in hun directe omgeving, dat vermindert de kans dat ze ook lepra krijgen."

Daarnaast wordt er ingezet op onderzoek naar betere medicijnen en gewerkt aan een vaccin, maar dat laatste is een werk van lange adem. "Ooit krijgen we de ziekte uitgeroeid, maar nu lijken we een plafond te hebben bereikt en schommelt het aantal besmettingen jaarlijks rond de 200.000."

Tuberculose (tbc) tast dan weer vooral de longen aan. Het was ooit een doodvonnis en werd wel eens "de tering", "consumptie" of "de witte pest" genoemd, maar kan nu behandeld worden met een lange antibioticakuur.

In tegenstelling tot lepra komt tbc wel nog in ons land voor. In 2021 waren er in België 875 nieuwe gevallen van tuberculose. Een laag aantal, want volgens de WHO waren er in hetzelfde jaar wereldwijd 10,6 miljoen nieuwe gevallen. Het aantal diagnoses is in ons land fors gedaald de laatste decennia.

Waar het een kwestie van tijd lijkt voor lepra de wereld uit geholpen is, ligt er wat tbc betreft nog veel werk op de plank. "Nu het coronavirus minder dodelijk is geworden, met een minder dodelijke omikronvariant en dankzij de vaccins, is tuberculose opnieuw wereldwijd de meest dodelijke ziekte", zegt Demeulenaere. "Op jaarbasis gaan er anderhalf miljoen mensen aan dood, veelal jonge mensen."

Toch is ook hier heel wat vooruitgang geboekt. "20 jaar geleden waren er net als nu naar schatting 10 miljoen nieuwe gevallen per jaar. Tegelijk is de wereldbevolking fors gestegen", legt ze uit. "Van die 10 miljoen vonden we er 20 jaar geleden slechts de helft, nu is dat al driekwart. Dat is belangrijk, want iemand met tbc kan op een jaar tijd 10 andere mensen besmetten."

Het grootste probleem bij tbc is dat er resistente varianten zijn opgedoken waar veel zwaardere antibiotica voor nodig is. Een groeiend aantal mensen lijdt aan die resistente vormen. "Voor tbc moeten we echt wel een tandje bijsteken", zegt Demeulenaere erover. "We zoeken ook naar kortere en effectievere behandelingen voor de resistente tbc."

"We blijven koppig voortdoen", besluit Demeulenaere. "Het zal nog een tijdje duren. Als we morgen armoede uitroeien, zal lepra verdwijnen en zal tuberculose zoiets worden in de grootteorde zoals we dat nu in België zien. Maar daar kunnen we uiteraard niet op wachten."