Oscarnominatie voor Ken en niet voor Barbie (of vrouwelijke regisseur): "Ironisch hoe punt van film bewezen wordt"

"Greta Gerwig: maakt een veelgeprezen, diepzinnige, feministische film over Barbie en het patriarchaat. Film in kwestie brengt meer dan een miljard dollar op aan de kassa. Oscarnominatie: gaat naar… Ken."

Het is maar één van de vele tienduizenden reacties op sociale media nadat de Academy of Motion Picture Arts and Sciences zijn nominaties voor de 96e Oscaruitreiking had aangekondigd. "Barbie" krijgt acht nominaties toebedeeld, maar Margot Robbie, die de rol van Barbie vertolkt, is niet geselecteerd in de categorie "Beste actrice". Greta Gerwig maakt geen kans op de titel van "Beste regisseur". 

Ryan Gosling, die voor zijn rol als Ken genomineerd is als "Beste mannelijke bijrol" en "Beste lied", heeft zijn ongenoegen al geuit. "Zonder Barbie is er geen Ken. En er is geen film zonder Margot Robbie en Greta Gerwig. Zeggen dat ik teleurgesteld ben, is een understatement."

Filmverslaggever Lieven Van Gils is het niet eens met de kritiek. "Het is een fantastische film, een van de grootste successen van het voorbije jaar. Maar het is toch niet omdat “Barbie” de mannenmaatschappij op de korrel neemt, dat álle vrouwelijke betrokkenen een Oscar moeten krijgen, ten koste van alle mannen? De vijf actrices en vijf regisseurs die wel zijn genomineerd, zijn overigens ijzersterk. Ik zou niet weten wie ik eruit moet wippen om Robbie of Gerwig in de plaats te zetten."

Van Gils erkent dat er decennialang problemen zijn geweest wat de vertegenwoordiging van vrouwen in de filmsector betreft, maar ziet vooruitgang. "Tien films maken kans op de prijs van "Beste film", drie daarvan zijn geregisseerd door een vrouw. Dat was lange tijd ondenkbaar. Ook "Barbie" staat daartussen, waardoor Gerwig alsnog de nodige appreciatie kan krijgen."

"America Ferrera, die de rol van Gloria in "Barbie" vertolkt, is trouwens genomineerd voor "Beste vrouwelijke bijrol"", betoogt hij verder. "Een straffe prestatie voor iemand van kleur, want ook deze mensen zijn jarenlang onterecht niet erkend geweest door de Academy. De inhaalbeweging is dus eindelijk ingezet, hopelijk zet ze zich door."

Tim Raats, professor mediabeleid aan de VUB, treedt Van Gils bij. "De filmsector werd jarenlang door mannen gedomineerd. Het is een sector die bijzonder onderhevig is aan machtsnetwerken en aan stereotypen. Een jonge man zonder ervaring ‘is een spring-in-‘t-veld’, bij een jonge vrouw wordt de vraag gesteld ‘of ze wel haar mannetje zal staan’. Mannen hebben bij zulke vooroordelen lang baat gehad, maar er is een kentering aan de gang."

Desalniettemin vindt ook hij dat de Academy de juiste keuzes heeft gemaakt. "Robbie is een goede actrice, maar de vijf besten zijn nu genomineerd. Dito wat Gerwig en de regisseurs betreft - waar met Justine Triet trouwens een vrouw bij zit. De Academy kijkt verder dan populaire films die een groot draagvlak hebben bij een breed publiek. Bovendien waren er in 2023 zo veel sterke films, dat er onvermijdelijk enkele goede uit de boot vielen."

Auteur en feministe Anouck Meier ziet behoorlijk wat ironie, zowel in de Oscarnominaties als in de reacties van Van Gils en Raats. "Het is precies dat wat "Barbie" aan de kaak stelt: de wereld wordt gedomineerd door mannen. Dat een film met zo veel verdiensten gepasseerd wordt door een instituut als de Academy - nog steeds hoofdzakelijk een mannenclub - is het patriarchaat ten voeten uit. Dat mannen nu komen vertellen dat zoiets de normale gang van zaken is, is nog meer tekenend. Dan wil je het probleem niet inzien."

Verbaasd is Meier dan weer niet. "Hadden ze Gerwig daadwerkelijk in de bloemen gezet voor haar prestaties, dan zou er erkenning zijn geweest voor haar anti-patriarchale boodschap. Daarvoor is de mannelijke visie in de filmwereld nog te dominant. Rammelen aan de bestaande wereldorde is niet comfortabel voor mensen die het voor het zeggen hebben."

Toch is feminisme geen verhaal van vrouwen tegen mannen, benadrukt ze. "Het gaat over gelijkheid, over waarden en rechten, over mensen kansen geven ongeacht gender. Dat komt iedereen ten goede. Het is belangrijk dat we daarover in gesprek kunnen gaan zonder in het wilde weg te slaan, en te kijken naar wat de data zeggen over ongelijkheid. En dat is ontluisterend.”

Ciska Hoet, directeur bij RoSa vzw, het kenniscentrum voor gender en feminisme, is evenmin verrast. "In de filmsector, de literatuurwereld, de muziekwereld: het is een bekend fenomeen. Onderzoek toont aan dat vrouwen minder kans maken op prijzen." Daarvoor moet je niet verder kijken dan de Oscars: in 96 edities werden slechts acht vrouwen genomineerd voor "Beste regisseur", amper drie gingen met het beeldje naar huis.

Het toont aan dat er nog werk aan de winkel is, zegt ze. "We zijn er nog lang niet. Kijk maar naar wat conservatieve bewegingen uitdragen, of naar figuren als Andrew Tate. Het is een thema waar we bij RoSa vzw op zullen blijven kloppen."

Raats merkt op dat er al initiatieven uit de grond worden gestampt om voor meer gelijkheid in de filmwereld te zorgen. "Het Vlaams Audiovisueel Fonds reikt bijvoorbeeld een inclusiepremie uit wanneer vrouwen voor functies als regisseur of scenarioschrijver worden ingeschakeld. In Zweden zien we zelfs harde 50/50-quota. Vrouwen aan het roer levert automatisch meer diversiteit op in de crew."